Тоғызқұмалақтың ақыл-ойға әсері туралы мақала

Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Жаратылыстану-ғылыми пәндер кафедрасы

Мақала

Тақырыбы: Тоғызқұмалақ ойынының адам ақыл-ойына әсері.

Орындаған: ДШжС білім беру бағдарламасының 3 курс студенті Жанаев Рахат Аянович

Тексерген: PhD қауымдастырылған профессор Меңдіғалиева Аягөз Сәрсенбайқызы

Орал 2022

Жоспар

1) Кіріспе…………………………………………………………………………………………………3

2) Негізгі бөлім……………………………………………………………………………………….3

2.1) Тоғызқұмалақ ойынының шығу тарихы………………………………….3

2.2) Тоғызқұмалақ ойынының ережелер…………………………..………….4

2.3) Тоғызқұмалақ ойыны Қазақстанда…………………………………………5

3) БҚО шеберлері……………………………………….…………………………………………5

4) Тоғызқұмалақ ойынының адам ақыл-ойына әсері………………………..5

5) Қорытынды……………………………………………………………………………………….5

6) Пайдаланылған әдебиеттер……………………………………………………………..6

Кіріспе

Тоғызқұмалақ шахмат, дойбы, нард, калах тағы басқа ойындар секілді арнаулы тақтада ойналады. Әрі тоғызқұмалақтың тақтасы өзгеше, жоғарыда айтылғандардың бірде-біріне ұқсамайды. Ойынның тарихы “тағдырын” зерттеген ғалымдар дәлелдегендей, тоғыз құмалақ бізге жеткенше көп өзгеріске ұшыраған. Бұл ойынды әуелде тақтаға емес, жер қазып-ақ ойнай берген секілді. Құмалақ орына нағыз қойдың құмалағын кептіріп пайдаланған. Ол кездегі тақталар бүгінгіге мүлдем ұқсамайды. Дәлірек айтсақ, тоғызқұмалақтың бүгінгі тақтасы үлкен өзгеріске ұшыраған және де тек түр жағымен емес, мазмұн жағынан да көп жетілді.Тоғызқұмалақ ойынына арнаулы тақта пайдаланылада. Ойынға шахмат, дойбыдағы секілді екі адам қатысады. Әр ойыншының (тоғызқұмалақшаның) тоғыздан отауы болады. Отаулардың рет саны солдан оңға қарай белгіленеді. Мысалы, бірінші, екінші ... тоғызыншы отаулар. Бұл отаулардаң тарихтан жоғалмай бізге жеткен аттары мынадай: Арт, Тектұрмас, Ақотпес, Атсыратар, Бел, Қандықақпақ, Көкмойын, Маңдай. Әр отауға берілген аттар тегін емес. Мысалы, төртінші отау «Атсыратар» деп аталса, шын мәнінде бұл отаудан “тұздық” алсаң, қарсыласын тез атсырайтыны (тұздық туралы да, атсырау жайлы да келесі беттерде кеңіне әңгі

1-сурет. Тоғызқұмалақ – өмірінің бір бөлшегі

2.Негізгі бөлім

2.1 Тоғызқұмалақ ойынының шығу тарихы

Тоғызқұмалақ — қазақтың ұлттық дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ой ойыны. Соңғы деректерге қарағанда, оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал кейбір мамандардың айтуынша, оның пайда болған кезі бұдан да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғызқұмалақ өткен ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын. Бұл ойын сабырлықты, математикалық ойлауды, ұстамдылықты, шыдамдылықты және ұқыптылықты қалыптастыратын ойын. Ойынға қарап отырып, ата-бабамыздың қалдырып кеткен бар мәдени байлығы, қазынасы деп , аса құрметпен қарауға тұрарлық құнды дүние екендігін атап кеткеніміз жөн. Сол себепті дүние жүзіндегі үстел үстінде ойнайтын спорттық ойындардың ішінде тоғызқұмалақ ойыны да жоғары тұруы керек. Тоғызқұмалақ ойыны туралы алғашқы әдістемелік оқу құралын жазған белгілі тоғызқұмалақ шебері Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы, ойынның алғашқы ұстаздардың бірі – А.Ақшораев. Тоғызқұмалақ – қазақтың ерте заманнан келе жатқан ұлттық спорт ойындарының бірі. Тоғызқұмалақ ойынын «қойшылар алгебрасы» деп те атайды. Оның себеі тоғызқұмалақ ойынын «қойшылар алгебрасы» деп те атайды. Оның себебі де жоқ емес. Тоғызқұмалақты алғаш рет ауыл қойшылары төбенің басына жиналып, жақ-жақ боп ой

2-сурет. Таңғажайып тоғызқұмалақ

2.2 Тоғызқұмалақ ойынының ережелері

Тоғызқұмалақ ережесі. Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Ойын тақтасы – 2 қазан, 18 отау, 162 құмалақтан тұрады. Ойын басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған сексен бір құмалақ тиесілі. Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны – бастаушы, қарымта жүріс жасаған ойыншыны – қостаушы деп атайды. Кейде бастаушы үшін – ақ жағы, қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданамыз. Ойында жүріс жәй және шабытты болып екіге бөлінеді. Жүріс кезінде қарсы жақтың бір отауы «желінетін» болса, оны «шабытты жүріс» дейді. Осы тәртіппен жүріс ала - кезек ауысып отырады. Тақ санды құмалағы бар отауларды тоғызқұмалақ тілінде «ашық» немесе «алым» деп, жұп санды құмалағы бар отауларды «жабық» отаулар деп атайды. Ойыншылардың негізгі мақсаты – неғұрлым көп құмалақ алу. Сондықтан ойын үстінде әрбір ойыншы өзінің отауларындағы құмалақтарды шамасы келгенше жұп «жабық» ұстауға, қарсы жақтың отауларын «ашық» тақ жасап отыруға тырысады. Ойын барысында «тұздық алу» Тұздық…