Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастырудағы мұғалім рөлі

«Әулиекөл ауданы әкімдігінің білім бөлімінің

Ш. Шаяхметов атындағы Сұлукөл орта мектебі» ММ

Баяндама

Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми функционалдық сауаттылығын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі.

Аудандық биология және химия пәндерінің

әдістемелік бірлестігі.

Мұғалім: Шопанов А.Ж.

Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми функционалдық сауаттылығын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі.

Елбасы Н.Назарбаев 2012 жылғы 27 қаңтардағы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту бойынша бес жылдық ұлттық жоспарды қабылдау жөнінде нақты міндет қойды.Ұлттық жоспардың мақсаты – Қазақстанда білім сапасын жетілдірудегі, оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі атқарылатын іс-шаралардың жүйелілігі мен тұтастығын қамтамассыз ету.

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында әлемдік білім беру кеңістігіне енуге бағытталған білім берудің жаңа жүйесі қалыптасуда. Білім берудің жаңа жүйесі, халықаралық білім беру стандарттарына сүйене отырып, алғашқы міндеттерінің бірі ретінде қызметтік сауаттылықтың қалыптасуын қарастырады. Нормативтік құжаттарда қызметтік сауаттылықтың қалыптасуы шұғыл түрде дамитын, креативті, жауапкершілікті, бәсекеге қабілетті тұлғаның қалыптасу жағдайы ретінде қарастырады.

Тапсырмаларды әзірлеу және қолдану кезінде PISA, TIMSS халықаралық салыстырмалы зерттеулердің тапсырмаларының жүйесіне негіздеу керек. Осы тұрғыда мұғалімдерге көмек ретінде «PISA, TIMSS зерттеулерінің тапсырмалары негізінде оқушылардың ғылыми жаратылыстану сауаттылықтарын дамыту», «PISA-2015 халықаралық зерттеуге дайындықты әдістемелік және ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету» әдістемелік құралы әзірленіп, Академия сайтында орналастырылған (www.nao.kz).

«Функционалдық сауаттылық» ұғымы алғаш рет өткен ғасырдың 60-шы жылдары ЮНЕСКО құжаттарында пайда болды және кейіннен зерттеушілердің қолдануына енді. Функционалдық сауаттылық, кеңінен алғанда, білім берудің (бірінші кезекте жалпы білім беруді) көп жоспарлы адамзат қызметімен байланысын біріктіретін тұлғаның әлеуметтік бағдарлану тәсілі ретінде түсіндіріледі. Қазіргі тез құбылмалы әлемде функционалдық сауаттылық адамдардың әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық қызметтерге белсенді қатысуына, сондай-ақ өмір бойы білім алуына ықпал ететін базалық факторлардың біріне айналуда.

Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамдардың әлеуметтік , мәдени, саяси және экономикалық қызметтерге белсене араласуы, яғни бүгінгі жаһандану дәуіріндегі заман ағымына, жасына қарамай ілесіп отыруы, адамның мамандығына жасына қарамай үнемі білімін жетілдіріп отыруы. Ондағы басты мақсат жалпы білім беретін мектептерде Қазақстан Республикасының зияткерлік, дене және рухани тұрғысынан дамыған азаматын қалыптастыру, оның әлемде әлеуметтік бейімделуі болып табылады.

Функционалды сауатты оқушы – бұл пәндік, пәнаралық, интегративтік білімдер, ептіліктер, дағдылар және функционалдық мәселелерді шешу әдістер жиынтығын күнделікті іс процесінде пайдалана алатын, ақпаратты қабылдап, өңдей адатын, типтік оқулықтармен жұмыс істеп өзін-өзі дамыта білетін, қоғаммен үнемі қарым-қатынаста болатын жоғары деңгейдегі білімге ие болған тұлға.

РІSА шеңберіндегі тестілеу барысында функционалдық сауаттылықтың үш саласы бағаланады: оқудағы сауаттылық, математикалық және жаратылыстану-ғылыми сауаттылық. Зерттеу айналым бойынша (үш жылда бір рет) жүргізіледі. Әрбір айналымда функциялық сауаттылықтың қандай да бір түріне ерекше назар аударылады.

Қазақстанның PISA мен TIMSS-қа қатысу нәтижесі республикадағы жалпы білім беретін мектептер педагогтерінің мықты пәндік білім беретіндігін, бірақ оны нақты өмірдегі жағдайларда пайдалануға үйретпейтіндігін көрсетеді.

Отбасы балаға жастайынан адами құндылықтарын танытып, саналы және өнімді өмір сүруге бағдар беруге міндетті. PISA зерттеуі функционалдық сауаттылық деңгейіне ата-аналардың балаларды оқыту мен дамыту процесіне қатысуы оң әсер ететіндігін көрсетті.

Функционалды сауаттылық – сыртқы ортамен қарым қатынасқа түсу, бейімделу және жылдам қалыптасу қабілеті екендігі белгілі. Адамның жалпы оқу, түсіну, қарапайым қысқа мәтін құрастыру сияқты сауаттылығынан функционалды сауаттылықтың айырмашылығы келесіде: білім деңгейі, іскерлігі мен біліктілігі, нақты мәдени ортада және әлеуметтік қарым- қатынас жүйесінде тұлғаның өмірлік әрекетін жүзеге асыру қажеттіліктерін, қалыпты жағдайда қалыптастыруын қамтамасыз ету.

Функционалды сауаттылық келесі түрлерге бөлінеді: тілдік сауаттылық, құқықтық сауаттылық, ақпараттық және компьютерлік сауаттылық, азаматтық сауаттылық, қаржылық сауаттылық, экологиялық сауаттылық, кәсіби және арнайы функционалды сауаттылық еспектілері (менеджмент, іскерлік жоспарлау, жаңа технологиялар және т.б.).

Функционалдық сауаттылықты дамыту аясында химия пәні мазмұны төмендегідей біліктілікті қамтамасыз етуі тиіс:

химия мазмұнын басқа ғылымдармен кіріктіру негізінде қоршаған орта мен тірі ағзалар заттардың өзара байланысы мен бірлігі туралы дүниетанымын қалыптастыру;

қоғамның материалдық, интеллектуалдық және мәдени саласын қайта қалыптастыруды химия мен химиялық технологиялардың ролі туралы тұтас түсінік қалыптастыру;

химиялық іргелі білім, ғылым мен техниканың қазіргі ашылулары арасындағы логикалық өзара байланысты жүзеге асыру;

«Химия» пәні мазмұнының қазақстандық компонентін жүзеге асыру: әлемдік озық тәжірибелерге бейінді оқытуға бағдарлау негізінде қазақстанның химиялық өндіріс сұранымдарын ескеру;

ЖОО, ҒЗИ және өндірістермен өзара байланыс негізінде жобалар, зерттеу жұмыстарын жасауды оқушылардың химиялық білімдері мен зерттеушілік қабілеттерін қалыптастыру.

Бұл функционалдық сауаттылықты қалыптастыратын оқыту мазмұны төмендегідей мамандықтарға жоғары сынып оқушыларын бейімдеуге икемделеді: химия, химиялық технология және өндіріс, тұрмыстық химия, экологиялық химия, медицина және фармакология негіздері, табиғи ресустарды қорғау, нанотехнология бағыттары бойынша оқушыларды бейіналды (9-10 сыныптар) және бейінді (11-12 сыныптар) дайындау.

Химия пәнінің бөлімдері бойынша оқушылардың функционалдық сауаттылықтарын бағалауға арналған тапсырмалар үлгілері.(интерактивтік тақта арқылы тапсырмалардың электрондық нұсқаларын көрсету және оларды талдау)

Презентация бойынша тапсырманың орындалуын бағалау.

Тапсырмалардың құрылымына (Структура) қойылатын талаптар.

Сұрақ түрлері. Еркін сұрақ. Таблица. Диаграмма. Тест. Концептуалды карта.

Іс-әрекет: коммуникативтік іскерлігін көрсете білу: мәтінді талқылау, ақпаратты айқындау, қорытындылары мен дәлелдемелерін аргументтеп, айқын, әрі анық етіп жасау.

Мазмұнын айқындау: Химия ғылымы.

Жағдай (Ситуация): Қоғамдық. Жұмыста. Глобальды және т.б.

Код (тапсырманы бағалау)

Кіріктірілген тапсырмалар оқушылардың танымдық белсенділігін қалыптастырады. Есептердің шарттарын ұғына отырып, оқушылар химия ғылымының күнделікті адам өмірімен қаншалықты тығыз байланыста екенін түсінеді. Адам ағзасына кейбір органикалық заттардың физиологиялық қажеттілігін біледі. Білімділік кезеңдерімен қатар заттардың қасиеттерін білу адамның денсаулығын сақтауға қажеттілігін түсінеді. Кіріктірілген тапсырмалар туындаған мәселені өздігінен шешуге және құбылыстарды ғылыми тұрғыдан түсінуге көмектеседі.

Оқушылардың білімге ықыласын, қызығушылығын арттырудың ең жақсы жолының бірі – сабақта ойындарды қолдану. Ойын – әрқашан кішкене білім, кішкене білім бола отырып, баланы білім алуға, еңбекке дайындайды. Ойынды алданыш және жеңіл көңіл көтеру деп ойлайтындар химия сабағында мынадай әдіс тәсілдерді қолдану арқылы оқушылардың сабаққа ынтасын арттыра отырып, білім сапасын жетілдіріп, сауатты болуға дағдыландырады.

Жұптағы ой қозғау. Оқушылар қандай да болмасын ақпарат туралы бар білгендерін жазбаша келтіреді. Бұл тапсырманы орындауға берілген уақыт 2-4 минут қана, оқушылар өз жұптарымен жазғандарымен бөліседі, сұрақтарға жауап береді, тізімдерін толықтырады.

Кластерлер (жүзімнің шоқтары деген мағынада). Идеялар мен ақпараттардың арасындағы байланыстарды айқындауға арналған жазба кестелер. Негізгі тақырып немесе тірек тақтаның ортасындағы шеңберге жазылады да, одан туындаған тақырыпшалар оның жан-жағына жазылып, шеңберленеді, оқушылар оларды бір-біріне қосады да, өзара байланыстыру туралы әңгімелейді. Мысалы:

Ойлан, жұптас, пікірлес – оқушыларға қандай да болмасын сұрақ, тапсырма берілгеннен кейін оларды тыңғылықты орындауға бағытталған тәсіл. Тақтада сұрақ, тапсырма жазылғаннан кейін әрбір оқушы жекеше өз ойлары мен пікірін берілген уақыт ішінде (2-3 минут) қағазға түсіреді. Содан кейін оқушы жұбымен жазғанын 3 – 4 минут талқылайды, пікірлеседі. Мұғалім 2-3 жұпқа өз пікірлерін бүкіл сыныпқа жариялауын сұрануына болады.

Алдын – ала берілген атаулар – мұғалім сабақ барысында жаңа тақырып бойынша тақтаға бірнеше атау (терминдер) жазып қойып (3-4 атау) оқушыларға олардың мағынасы, мазмұны және өзара қатынасы мен байланысы туралы ойлауын сұрайды. Бұл жұмысты оқушылардың жеке жұппен немесе шағын топ ішінде ауызша немесе жазбаша орындауы мүмкін. Содан…