Жасанды интеллектіні этикалық қолдану жөніндегі нұсқаулық

МАЗМҰНЫ I-БӨЛІМ. Жалпы ережелер 1.1 Нұсқаулықтың мақсаты мен қолданылу саласы 1.2 Нормативтік база және халықаралық бағдарлар 1.3 Негізгі ұғымдар мен терминдер II-БӨЛІМ. Нұсқаулықты енгізу мақсаттары мен күтілетін нәтижелері 2.1 Мектептер үшін жүйелік мақсаттар 2.2 Педагогтар мен білім алушылар үшін күтілетін нәтижелер III-БӨЛІМ. Жасанды интеллектіні жауапты пайдалану қағидаттары 3.1 ЖИ-ді қолданудағы жауапкершілік 3.2 Алгоритмдердің ашықтығы және түсініктілігі 3.3 Авторлық 3.4 Дискриминацияға жол бермеу және әділдік 3.5 Инклюзивтілік және тең мүмкіндік 3.6 Жеке және оқу деректерін қорғау IV-БӨЛІМ. Білім беру процесіне қатысушылардың рөлдері мен жауапкершіліктері 4.1 Педагог • Жасанды интеллект дәуіріндегі дербестік • Оқыту мақсаттарына сәйкес ЖИ ресурстарын баптау • Тапсырмалар мен бағалауды этикалық тұрғыдан қадағалау 4.2 Мектеп әкімшілігі • Цифрлық этикалық мәдениетті қалыптастыру және қолдау • Қауіпсіздік пен нормаларды сақтауты бақылау • Ата-аналармен және сыртқы платформалармен жұмыс 4.3 Білім алушы • Пайдаланушы этикасы • Цифрлық саналы болу және дербестік • Авторлыққа және бірлескен жұмысқа құрметпен қарау 4.4 Ата-аналар (заңды өкілдер) • Үй жағдайында ЖИ этикасын қолдау •

Құрметті әріптес!

Қазіргі таңда білім беру жүйесі жасанды интеллект (ЖИ) технологияларының қарқынды дамуымен байланысты жаңа сын-қатерлермен бетпе-бет келіп отыр. Біздің басты міндетіміз – осы өзгерістерді білім сапасын арттыру үшін тиімді пайдалана отырып, академиялық адалдық пен авторлық құқық сияқты іргелі құндылықтарымызды сақтап қалу. Осыған байланысты, мектептер оқу процесінде ЖИ-ді этикалық тұрғыдан қолдануды реттейтін нақты ережелер мен ортақ бағдарларға мұқтаж.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының миссиясы – ғылыми зерттеулер жүргізу, олардың нәтижелерін нормативтік құжаттарға айналдыру, сондай-ақ отандық және әлемдік үздік педагогикалық тәжірибені жинақтап, тарату және бұл үдеріске бүкіл кәсіби қауымдастықты жұмылдыру. Бүгінде бұл міндет жаңа мазмұнға ие болуда: білім беру кеңістігінде жасанды интеллект тақырыбы барған сайын өзекті бола түсуде.Жасанды интеллект мұғалім мен оқушы арасындағы тікелей байланысты алмастырмай, керісінше мұғалімнің сенімді көмекшісіне айналуы үшін біз «Қазақстан Республикасының орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні этикалық тұрғыдан пайдалану жөніндегі нұсқаулықты» әзірледік.

Нұсқаулық ішінде ЖИ-ді этикалық тұрғыдан пайдалану жөніндегі тексеру мысалдары, ЖИ-ді этикалық қолдану мысалдарымен берілген тапсырма үлгілері, деректерді қорғау нұсқаулықтары және модельдің «галлюцинацияларын» сыни тұрғыдан тексеру тәсілдері қамтылған.

Ғылым мен озық білім беру дәстүрлеріне сүйене отырып, біз ЖИ-ді қауіпсіз әрі тиімді құралға айналдырамыз деп сенемін; сонымен бірге мектептің басты құндылығы – мұғалім мен оқушы арасындағы тікелей қарым-қатынас және мұғалім еңбегіне құрмет сақталады.

Нұсқаулықты практикада қолдануға, тәжірибеңізбен және ұсыныстарыңызбен бөлісуге шақырамын!

Құрметпен, Назипа Алтынбекқызы Аюбаева Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының президенті

педагогика ғылымдарының докторы, профессор

Негізгі ұғымдар мен терминдер

Терминдер Анықтама Негізгі дереккөз

Генеративті жасанды интеллект (ЖИ)

Пайдаланушы енгізген сұраныс негізінде жаңа контент (мәтін, бейне, аудио, бағдарламалық код) тудыра алатын жасанды интеллект түрі

Lorenz, P., Perset, K., & Berryhill, J. (2023). Initial policy considerations for generative artificial intelligence. OECD Artificial Intelligence Papers, No. 1. DOI: https://doi.org/10.1787/fae2d1e6- en

Цифрлық ортадағы этикалық нормалар

Онлайн кеңістікте тұлғаға құрметті, адалдықты жәнеалгоритмдердің ашықтығын қамтамасыз ететін қағидалар жиынтығы

UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of AI. https://unesdoc.unesco.org/ark:/482 23/pf0000380455

Педагогтың дербестігі (agency)

Мұғалімнің шешім қабылдау құқығы мен қабілеті, ЖИ құралдарын оқу мақсаттарына бейімдеп қолдануы және мектептің цифрлық трансформациясына ықпал етуі.

Chen, L., & Zary, N. (2019). AI in education: Revolutionizing teaching and learning. Digital Learning, 1(1), 1–10

Алгоритмдік біржақтылық (bias)

Деректерде не алгоритмде туындайтын жүйелі қате, нәтижелердің алапат/дискриминациялық сипат алуына әкеледі

Friedman, B., & Nissenbaum, H. (1996). Bias in computer systems. ACM TOIS, 14(3), 330–347. https://doi.org/10.1145/230538.230 561

ЖИ «галлюцинациясы»

Модель шынайы естілетін, бірақ жалған ақпаратты болмаған фактілерді не қолдан жасалған дереккөздерді тудыратын жағдай

Ji, Z., Lee, N., Frieske, R., т.б. (2023). Survey of Hallucination in Natural Language Generation. ACM Computing Surveys, 55, 248. https://dl.acm.org/doi/10.1145/3571 730

Цифрлық сауаттылық және ЖИ құзыреттіліктері

Цифрлық технологиялар мен ЖИ құралдарын оқу міндеттерін шешу үшін жауапты әрі сыни тұрғыдан пайдалану қабілеттері

UNESCO. (2018). A global framework of reference on digital literacy skills for indicator 4.4.2. UIS. https://uis.unesco.org/sites/default/f iles/documents/ip51-global- framework-reference-digital- literacy-skills-2018-en.pdf

Техноцентризм vs Техноцентризм технологияны Floridi, L. (2019). (мақала)

адамға бағдарланған тәсіл

орталыққа қойып, адамды пассив пайдаланушыға айналдырады; адамға бағдарланған тәсіл ЖИ-дің адам мүддесіне қызмет етіп, адам бақылауында болуын көздейді

https://www.scirp.org/reference/ref erencespapers?referenceid=361476 9

Disclosure (ашықтық және таңбалау)

Жұмыста жасанды интеллект (немесе басқа цифрлық құрал) қашан, қандай мақсатпен және қандай көлемде пайдаланылғанын автордың қысқа әрі нақты түрде мәлімдеуі. Мақсаты ашықтықты қамтамасыз ету және академиялық адалдықты сақтау

Academic Integrity and AI Assistance https://ospi.k12.wa.us/sites/default/f iles/2024-07/ai- guidance_foundations.pdf