Жат қылықтан жирен ашық сабағы 8 сынып биология

Мектеп: Алматы қаласы 33 мектеп-лицей КММ

Мұғалімнің аты- жөні: Мәдениет Нәйля Мәдениетқызы

Пәні: Биология

Тақырыбы: «Жат қылықтан жирен»

Мақсаты: Темекі, ішімдік, есірткі олардың химиялық құрамы, биологиялық

Ағзаға тигізетін әсері және одан туындайтын ауру түрлері, олардың алдын алу шаралары туралы білімдерін дамыту.

Оқушыларға шығармашылық, практикалық және зерттеу жұмыстарын жасату арқылы білімге ұмтылу белсенділігін дамыту.

Салауатты өмір салтын қалыптастыру.

Сабақтың түрі: дәстүрлі емес

Сабақтың әдісі: түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап, әңгіме

Сабақтың көрнектілігі: тақырыпқа байланысты суреттер, нақыл-сөздер,

көрініс, тәжірибеге қажетті құралдар

Пән аралық байланыс: Химия, биология медицина, әдебиет.

Пікір алысу сабағының барысы.

Кіріспе бөлімі:

Құрметті ұстаздар, оқушылар және қадірменді қонақтар!

Қазақтың ел алдындағы абыройы-беделі, қадір-қасиетінің жақсылығы дәулетімен ғана емес, ұрпақтарының өлшенген ғой. Қазір біз ғасырлар тоғысында өмір сүріп отырмыз. ХХІ ғасыр табалдырығын аттағанымызға да аз болған жоқ.

Бүгінгі жастар арасында адам ағзасын темекі мен ішімдікке әуестенушілер көбейіп барады. Ал мұны аз десеңіз ғасыр індетіне айналып үлгерген есірткіде етек алып жатыр.Президенттің бағдарламасында жастарға айрықша сынның айтылуында туындайтын жағдайлар.

Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өз тұжырымдамасында «Жалпы адамдар неліктен өз денсаулықтарын, оны ұлайтындарға төзіммен қарауға тиіспіз? Мен барлықтарыңызды шылым шегулерге ымырасыз болуға шақырамыз»-деп, есірткі, шылым, ішімдік сияқты денсаулыққа зиян келтіретін әдеттерге қарсы күрестің мағызын ашып айтқан еді. «Жаман әдет-жұқпалы аурудай», сол жаман әдет-қылықтарды бойымызға жұқтырмау үшін күресе білуіміз керкек. Үнді халқының тамаша бір мақалы бар «Жақсы мен жаманның айырмасы, сиыр мен жыланның айырмасындай», бірі- шөпті сүтке айналдырса, ал екіншісі-шөпті уға айналдырады деген. Осы мақалды келтірілген мысалдың растығын кө жеткізу үшін жеткізу үшін «Жат қылықтан жирен» тақырыбындағы сабақты 10 сынып оқушыларымен өткізгелі отырмыз. Сабағымызды бастауға рұқсат етіңіздер.

Негізгі бөлімі: Темекінің шығу тарихы және оның химиялық құрамы

1-оқушы: Темекінің әу басты отаны Америка екені баршамызға аян. Темекі алқа тұқымдастарға жататын жұпар иісті өсімдік. Эуропаға ең алғаш 1583 жылы Христофор Колуб әкелген. Темекінің хош иісіне байланысты ең алғаш сәндік өсімдік ретінде аулаларда, парктерде өсірілді. Сяхатшылар темекінің шеккенде өздерінің бар нәрсені ұмытып масаң сезім кешкендерін сезген. Сөйтіп темекі шегуді үндістерден үйренеді де кейіннен бүкіл Эуропаға таратты. Бүгінгі күндері темекі жыл сайын млн.даған адам өмірінің мерзімінен бұрын қиып тусетін аса қауіпті жау.Ең алдымен 1 темекі талында кем дегенде бір мг никотин 1,5мг аммияк 15 мг шайыр, 20 см көміртек тотығы, эфир майы, саниль қышқылы, азот болады. Темекі түтінінде күйенің млн-даған бөлшектері болады. Күніне 20 тал темекі тартатын адам 20 жыл ішінде өкпесіне түтінмен бірге 6 кг күйе шөктіреді.

2-оқушы: Соңғы кездері зертеулер темекі түтінінде радиоактивті полоний бар екендігін көрсетті. Оны темекі өсімдіктерінің тамырлары, фосфатты тыңайтқыштардан алады. Олар-кеңірдек таарамдарында жиналып, альфа-сәулелену көзі болатының бөлшектер түрінде түтінде жұтылады. Ал никтотин болса жүрек тамырларын тарылтады. Бір темекені талын тартқан адам 0.4-3.5мг улы никотин қабылдайды. Темекі құрамындағы зардабы ең ауыр бәрімізге аты таныс. «Никотин» уы оның бұлай аталуы Францияға 1560 жылы алып келіп темекі тартқан француздың Португалиядағы елшісі Жан Нико болғандықтан соның атымен аталған.

Темекінің құрамындағы улы заттардың ағзаға тигізетін әсерімен одан болатын аурулар

3-оқушы: Алғаш рет темекі тартқанда одан уланады, басы айналады, жүрек қағады, құсады, қол аяғы дірілдейді. Темекі тыныс алу мүшелерінің бәріне зияны әсе етеді. Никотин тыныс алу жолдарының сілемейлі қабықшасының тітіркендіріп, оны қабындырады. Сөйтіп қорғаныштық қасиеті нашарлайды да оған микробтар енеді. Сондықтан темекі шегетін адамдар көбінесе суық тиіп т.б. ауруларға тап болады. Никотин қан тамырларын тарылтады. Бұл ауа тамыр ауруларына және өкпе пәле ауруларына шалдықтырады. Өкпедегі пәле ауруларымен ауырған адамдардың 97% -і шылым шегетіндер. Бұған себеп тыныс мүшелерінде шылымды ұзақ шеккенде көпке дейін жазылмайтын жараның пайда болуы неғұрлым одан ерте бала кезінен шылым шегумен айналысса, солғұрлым пәле ауруына жиі шалдығатыны ақиқат. Темекі түтіні өкпе тарамдарымен тыныс жолдарын бітеп адам ағзасына оттегі қажетті мөлшерді қамтамасыз етуң мүмкін емес. Газ алмасу бұзылады да өкпе де ауру туғызатын микробтарға яғни туберкулез таяқшаларына жағдай туады.

4-оқушы:

Темекі түтінде радиоактивті заттар болады

Күніне 1 қорап темекі тартқан адам мөлшерден артық 3.5 сәулеленуге ұшырайды

Әрбір темекіден 15-кем жуық әртүрлі концерегндік заттар кездеседі

Күніне 1 қорап тартқан адам жылына өкпесіне 1 литр қара май жинайды

Әрбір тартқан адам денесі үнемі никотинді

ІІ Негізгі бөлімі: Темекінің шығу тарихы және оның химиялық құрамы

Темекінің әу басты отаны Америка екені баршамызға аян. Темекі алқа тұқымдастарына жататын жұпар иісті өсімдік. Эуропаға ең алғаш 1583жылы Христофор Колумб әкелген. Темекінің хош иісіне байланысты ең алғаш сәндік өсімдік ретінде аулаларда, парктерде өсірілді. Саяхатшылар темекінің шеккенде өздерірің бар нәрсені ұмытып масаң сезім кешкендерін сезген. Сөйтіп темекі шегуді үндістерден үйренеді де кейіннен бүкіл Эуропаға таратты. Бүгінгі күндері темекі жыл сайын млн.-даған адам өмірінің мерзімінен бұрын қиып түсетін аса қауіпті жау. Ең алдымен 1 темекі талында кем дегенде бір мг никотин 1,5 мг аммияқ, 15 мг шайыр, 20см көміртек тотығы, эфир майы, саниль қышқылы, азот болады. Темекі түтінінде күйенің млн-даған бөлшектері болады. Күніне 20 тал темекі тартатын адам 20жыл ішінде өкпесінде түтінмен бірге 6 кг күйе шөктіреді.

2- оқушы: Соңғы кездері зерттеулер темекі түтінінде радиоактивті полоний бар екендігін көрсетті. Оны темекі өсімдіктерінің тамырлары, фосфатты тыңайтқыштардан алады. Олар-кеңірдек тарамдарында жиналып, альфа-сәулені көзі болатынын бөлшектеп түрінде түтінмен жұтылады. Ал никотин болса жүрек тамырларын тарылтады. Бір темекі талын тартқан адам 0,4-3,5 мг улы некотин қабылдайды. Темекі құрамындағы зардабы ең ауыр бәрімізге аты таныс. Никотин уы оның бұлай аталуы Францияға 1560 жылы алып келіп темекі таратқан француздың Португалиядағы елшісі Жан Никто болғандықтан соның атымен аталған.

Темекінің құрамындағы улы заттардың ағзаға тигізетін әсері мен одан аурулар.

3-оқушы: Алғаш рет темекі тартқанда одан уланады. Басы айналады, жүрек қағады,құсады,қол-аяғы дірілдейді.Темекі тыныс алу мүшелерінің бәріне зтянды әсер етеді.Никотин тыныс алу жолдарының сілемейлі қабықшасын тітіркендіріп,оны қабындырады.Сондықтан темекі шегетін адамдар көбінесе суық тиіп,т.б ауруларға тап болады.Никотин қан тамырларын тарылтады.Бұл ауа тамыр ауруларына және өкпе,пәле ауруларына шалдықтырады.Өкпедегі пәле ауруларымен ауырған адамдардың 97%-і шылым шегетіндер.Бұған себеп тыныс мүшелерінде шылымды ұзақ шеккенде көпке дейін жазылмайтын жараның пайда болуы неғұрлым одан ерте бала кезінен шылым шегумен айналысса,соғұрлым пәле ауруына жиі шалдығатыны ақиқат.Темекінің түтіні өкпе тарамдарымен тыныс жолдарын бітеп адам ағзасына оттегі қажетті мөлшерді қамтамасыз ету мүмкін емес.Газ алмасу бұззылады да өкпе де ауру туғызатын микробтарға яғни туберкулез таяқшаларына жағдай туады.

4-оқушы :

-Темекі түтінде радиоактивті заттар болады.

-Күніне бір қорап темекі тартқан адам мөлшерден артық Күніне бір қорап темекі тартқан адам мөлшерден артық 3,5 сәулеленуге ұшырайды.

-Әрбір темекіде 15-ке жуық әртүрлі концерегендік заттар кездеседі.

-Күніне бір қорап тартқан адам жылына өкпесіне 1 литр қара май жинайды.

-Әрбір тартқан адам денесі үнемі никотинді қажет етеді.

Шылым шегушілер нәтижесінде пайда болатын аурулар жайлы статистикалық мәліметтерді қарайық.

5-оқушы:

-Өкпенің қатерлі ісігімен ауратындардың 80%-і темекі тартатындар

-Темекі тартпайтын адамдармен салыстырғанда темекі тартатындар арасында ұйқы безінің қатерлі ісігімен ауратын адамдар 2-5 есе жоғары

-Темекі тартатындарда асқазанға жара шығуы жиі кездеседі. Темекі тартатын әйелдер салмағы жетімсіз нәресте туады, бұл бүгінде жаңа туғадар арасында өлім-жетімнің көп болуына негіз болып отыр.Егер елімізде 3 млн. адам темекі тартса және олардың бәрі бірден тастаса, онда жүрек,қан тамырлары аурулары тарапынан өлім жылына 200млн. төмен болады.Темекі тартатындар түрлі себептермен өлім -жетімге 70%-ке бейім болады.

6-оқушы:

-Бүкіл дүние жүзінде 1млд. Адам темекі тартады.

Темекі зардабынан күніне 10мың немесе жылына мың немесе жылына 3,5 млн адам қайтыс болады.

-Қазақстан Республикасында 3,2млн, яғни 33% адам темекі тартады

-Темекі зардабынан жылына 25 мың адам қайтыс болады.