Жеке тұлғаны тәрбиелеу тәрбие сағаты 1 сынып

2.Рухани-адамгершілік тәрбие

Бүгінгі жас ұрпақты оқытып қана қою аз, оны жан-жақты дамыту, жаңаша оқытып, тәрбиелеу қажет. Бүгінгі әлемдік даму, ғылыми технология, адамның ұшқыр ойлы, терең білімді, озық тәрбиелі болуын талап етеді. Қазіргі тәрбие беру саясатын іске асыру барысында ұлттық және азаматтық құндылықтардың, ғылым мен тәжірибенің жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыру және дамыту үшін қажетті жағдайлар жасалынып, жеке адамның рухани және күш-қуат мүмкіндіктерін ашу, адамгершілік пен ұлттық салауатты өмір салтының негіздерін қалыптастыру үшін жағдайлар жасалуда.

Ұрпақ тәрбиесіндегі көкейкесті мәселелердің бірі – жеке тұлғаны тәрбиелеу.

Өзге халықтар сияқты, қазақ елінің де бала тәрбиесі жөнінде бұрыннан бергі жиіп-терген мол тәжібибесі бар. Аға буын өз бойындағы ізеттілік, елін, жерін, Отанын сүюшілік секілдіең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп келеді.

Тәрбиенің мақсаты әр адамның ішкі құндылығын, тұлғалық қасиетін бағалауға үйрету. Елбасының Жолдауындағы негізгі идеяларды іске асыру үшін оқушыларды қазақстандық патриотизм мен шығармашылық жағынан дамыған жеке тұлға ретінде тәрбиелеу аса қажет.

Жалпы адамзаттың өз өмірін көркемдеп, оны сәттіліктерге толтырып, өзін де, өзгені де бақытқа кенелтіп, өмір айдынында қалықтап, еркін жүзе алуына көмектесетін жағдайлардың бірі – өмірмен тығыз байланысты оқу пәндері болып саналады.

Осындай пәндердің бірі – жастардың бойында адамгершілік, отаншыл, елжанды, патриоттық, меірімділік тәрбиелеу – қазақ тілі. Қазақ халқының ерекшілігі арқылы басқа өзге ұлттардың балалалары да тәрбиеленеді. Мысалы, Ғ.Мұстафинның дәстүр жайлы айтқаны ұсынылады: «Әр халықтың өзінше дәстүрі бар. Дәстүрдің де жақсы-жаманы болады. Жаманы жолшыбай қалып қояды, жақсысы ғасырдан ғасырға кете барады. Қазақ дәстүрі ата-ананы, үлкенді сыйлауға балиды. Үлкенге сәлем беру, жол беру, алдынан көлденең кесіп өтпеу, қонақты қарсы алу, төрге шығару, жақсы қабақпен аттандырып салу, жолдас-жораға қайырымды болу сияқты дәстүрлер өмір бойы ескірмейді. Халықтық жақсы дәстүрлерді ешбір ұлы адам аттаған емес, әрбір жас дәстүрді қорғаушы, орындаушы әрі дамытушы болғай-ақ.»

Мәтіннің мазмұнын жете түсіну арқылы оқушылар ата-бабамыздың ақылөйлігі мен ұтқырлығына тәнті болады. Халқымыздың ата салтын адам баласының ғана игілігі үшін пайдаланып қоймастан, оны қоршаған ортаға қатысты қолдану арқылы өздерінің өмір салтын берік ұстанғанына көз жеткізеді. Сондай-ақ халық арасында кім болса да, атақ-даңқына, дәрежесіне қарамастан, ата салттан аттамау, оны сақтап, қадір тұтудың мәні қандай болатынын мәтіндегі оқиға дәлелдей түседі. Мұның өзі балалардың бойында халықтық дәстүрге деген сый-құрметтерін арттырып, мақтаныш сезімдерін тудырады, терең ой салады.

Басқа ұлттармен және ұлыстармен бейбіт тату көршілік қарым-қатынаста болу - қазақтардың ежелгі дәстүрі. Оларға өз көршілерінің тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпы мен мәдениетіне игі ниетпен, құрметпен қарау тән. Ашық жарқындық, мейірбанды, анау ұлттың өкілі екен демей, кем-кетікке немесе жарлы-жақыбайға жәрдемдесуге әзір тұру – олардың тумысына біткен қасиеті. Мұндай қасиеттер ғасырлар бойы бойларына сіңіріліп келген. Оларды біздің ұлы ойшылдарымыз адамзаттың ең қымбат қазынасы ретінде ардақ тұтқан. ХП ғасырда өмір сүрген кемеңгер ойшыл, әрі кемел ақын, әрі мұсылман жұртында Мұхаммедтен кейінгі екінші әулие саналатын Қожа Ахмет Иассауи:

“Бұл өзі Пайғамбардан қалған бір хат,

Діндегі ұшырассақ адаммен жат,

Жамандық ондай жанға жасай көрме,

Пенделер қара жүрек Құдайға жат”, - деп жазған екен.

Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті мәселесі жас ұрпаққа адамгершілік-рухани тәрбие беру. Құнды қасиеттерге ие болу, рухани бай адамды қалыптастыру оның туған кезінен басталуы керек. Халықта «Ағаш түзу өсу үшін оған көшет кезінде көмектесу керек, ал үлкен ағаш болғанда оны түзете алмайсың» деп бекер айтпаған. Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, адамгергішік құнды қасиеттерді сіңіріп, өз-өзіне сенімділікті тәрбиелеуде отбасы мен педагогтар шешуші рөл атқарады.

Адамгершілікке, еңбекке тәрбиелеу күнделікті өмірде, үлкендердің ұйымдастыруымен іске асуы қажет. Әр баланың жеке басы – оның моральдық дамуы үшін қамқорлық жасау – бүгінгі күннің және алдағы күндердің талабы, оған ата-аналар мен педагогтардың күнделікті көңіл бөлулері талап етіледі.

Руханилықтың негізінде адамның мінез-құлқы қалыптасады, ар-ұят, өзін-өзі бағалау және адамгершілік сапалары дамиды. Мұның өзі мейірімділікке, ізгілікке шақырады.

Рухани-адамгершілік тәрбие – бұл өзін-өзі ұстау дағдыларының нормалары, ұйымдағы қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығын қалыптастырады. Жеке адамным адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез-құлқы мен іс әрекетін анықтайды. Баланы жақсы адамгершілік қасиеттерге, мәдениетке тәрбиелеуде тәрбиелі адаммен жолдас болудың әсері күшті екенін халқымыз ежелден бағалай білген. «Жақсымен жолдас болсаң – жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас болсаң – қаларсың ұятқа», «Жаман дос, жолдасын қалдырар жауға» - деген мақалдардан көруге болады. Мақал-мәтелдер, жұмбақ, айтыс, өлеңдер адамгершілік тәрбиенің арқауы. Үлкенді сыйлау адамгершіліктің бір негізі.

Адамгершіліктің қайнар бұлағы – халқында, отбасында, олардың өнерлерінде, әдеп-ғұрпында. Әр адам адамгершілікті күнделікті тұрмыс-тіршілігінен, өзін қоршаған табиғаттан бойына сіңіреді.

Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат – міндеттерінің ең бастысы – өзінің ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Келешек қоғам иелерін жан-жақты жетілген, ақыл-парасаты мол, мәдени-ғылыми өрісі озық етіп тәрбиелеу – біздің де қоғам алдындағы борышымыз. Жас өспірім тәлім-тәрбиені, адамгершілік қасиеттерді үлкендерден, ұстаздардан насихат жолымен емес, тек шынайы көру, сезім қатынасында ғана алады.

Халық адамгершілік қасиеттің жоғары түрі: ар-ұят, намыс, ождан сақтау деп біледі. «Жаным – арымның садағасы», «Өлімнен ұят күшті», «Ақылың болса – арыңды сақта, ар-ұят керек әр уақытта», «Жігіттің құны – жүз жылқы, ар – мың жылқы» деген мақал-мәтелдер соның айғағы деп білемін.

А.Бейсембаева «Қазіргі кезде адамгершілік қасиеттер азайған, тұрақсыздық жағдай қалыптасқан қоғамда өсіп келе жатқан жасөспірімдердің бойына жоғары азаматтық, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда ғаламдастыру, интекрация және гуманизация сияқты алдын ала анықталған тенденцияларды ескету қажет»,…