Жер төресі Сарыағаш туралы ғылыми жұмыс, 7 сынып

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Түркістан облысы

Сарыағаш ауданы

№24 Ж.Сүлейменов атындағы

жалпы орта мектеп

Ғылыми жоба

Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршруттары

Секция: Тарих

Тақырыбы: Жер төресі – Сарыағаш

Орындаған: Муталиева Ақнұр . 7-сынып оқушысы

Ғылыми жетекші: Мусаханова Лаззат Сабитханқызы

Жаңақұрылыс

2017-2018 оқу жылы

МАЗМҰНЫ

І КІРІСПЕ……………………………………………………..…………...... 3

ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ...........................................................................................4

2.1”Сарыағаш” тарихы................................…………………….………..... 4

2.2 «Сарыағаш» туралы ел аузында қалған аңыз -әңгімелер ……………..………………………….………................... 4

2.3 Қазіргі Сарыағаш...................................................................................7

2.4 Ауыл тарихы..........................................................................................9

ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………….....13

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.…………………………………..…..14

Аңдатпа

Бұл тақырыпты таңдауға түрткі болған жағдай Сарыағаш ауданының ХХ ғасырдың басында кішкене ауыл бола тұрып, қазіргі таңда үлкен аудан орталығы болғандығы қызықтырды. Сарыағаш қаласының не үшін Сарыағаш аталуы туралы сұрақтар мені мазалады. Сол ой жетегінде іздену жұмыстары басталды. Бағыт бағдар берген, ұстазым Мусаханова Лаззат апай еді.

Осы тақырыпты зерттеу барысында ел аузындағы аңыз әңгімелерге сүйене отырып, зерттеу жұмысының қарқын алуына ықпалымды тигіздім.

Аннотация

Выбор темы вызбал интерес к тому, что в начале ХХ века город Сарыагаш перерос в такой большой культурный центр. Меня всегда интересовала один вопрос: откуда возникло название Сарыагаш. В целях раскрытия темы я начала поисковую работу под руководством моего научного руководителя, талантливой учительницы по истории Мусахановой Ляззат.

Опираясь на народные легенды предание из уст старожилов о происхождении название города я узнала много очень интересных фактов исторического прошлого моего города.

Annotation

The reason for the choice of this topic was that Saryagash district was a small village at the beginning of the 20 th century and now it is a large regional center. I wonder why Saryagash was Musakhanova Lazzat. In the study of this topic, I contributed to the research wark, based on muths in the mouth of the country.

Ғылыми жобаның мақсаты:Кіндік қаны тамған жер , өз ауылының тарихы туралы тереңірек білу және оның жақсысынан үйреніп, жаманынан жиреніп қорытынды жасауы, сабақ алуы тиіс. Зерттеп зерделеу. Қазіргі жастарға ауыл тарихын айтып , кеңінен білуге насихаттау. Міндеттері:

Сарыағаш ауданы туралы мәлімет беру

«Сарыағаш» атауының шығу тарихымен таныстыру

Қазіргі Сарыағаш өмірімен таныстыру

Өзектілігі: Негізгі мақсат - өзінің кім екенін, қайдан шыққанын тарихи білім мен тәрбиені тығыз ұштастыру. Біздің ата-бабаларымыздың тарихының жарқын беттерінен тәлім-тәрбие аларлық, Отан қорғаушыларды патриоттыққа тәрбиелеуде үлгі берерлік айтулы оқиғалар мен іс-әрекеттер жеткілікті. Бүгінгі 21 ғасырдағы Қазақстан азаматы, өзін өзі мемлекеттің өкілімін деп санайтын әрбір адам еліміздің, өзіннің тарихын білуі тиіс деп ойлаймын. Еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Бұл тәуелсіз Қазақстанның азаматы ғасырлар тоғысында өзінің арғы-бергі тарихын ой елегінен өткізіп, «Кеше кім едік? Бүгін кімбіз? Ертең кім боламыз?» деген. Бұл, - ... Туған елінің, халқының, өзінің тарихы ешкімнен де ойқы еместігін деген сөз. Бұл әрбір азамат өзінің ата-бабалары қалдырған кең байтақ елдің, жердің лайықты мұрагері болуға ұмтылсын деген сөз. Зерттеу әдіс-тәсілдері: Зерттеудің барысында жинактау, салыстыру, сауалнамалар, талдау (анализ) және синтез тәрізді зерттеу әдістері пайдаланылады.

Кіріспе

Менің алға қойған мақсаттарымның бірі тарих пәні болатын. Ойлана келіп алдымен өз елімнің өз жерімнің тарихын ұғынып, сіздермен бөліскенді жөн санадым. Менің туып өскен жерім – саялы Сарыағаш өлкесі. Сарыағаш – Оңтүстік Қазақстан облысы, Шымкент қаласынан 110 км жерде, Келес Құркелес өзендерінің алабында орналасқан. Жібек жолы бойындағы Сарыағаш өңірі – арғы-бергі тарихымыздағы талай игі жақсыларымыздың табаны тиіп, ізі қалған киелі, көне мекен. Әріректен сөз қозғасақ, желмаясына мініп, Жерұйық іздеген Асан қайғы бабамыздың Келес бойын: «Бал татыған суың-ай, Қалың қамыс нуың-ай», деп тамсана жырлауы бұл өлкенің шыбық шаншысаң шынар өсетін нулы да сулы жер екенін паш етсе керек. Өткен ғасырдың ортасына таман Сарыағаш арасанының ашылуы республика жұртшылығына кеңінен танымал, еліміздің оңтүстігіндегі іргелі емдік-сауықтыру орны – «Сарыағаш» шипажайын дүниеге әкелді. Содан бергі уақытта бұл шипажайда 780 мыңнан астам адамның табандарының табы қалғанын, осы сауықтыру орнынан ем алып, дерттеріне шипа тапқандарын мақтаныш тұтамын.

Сарыағаш-міне осы ұғымның өзінде терең мағына жатыр. Осы сіздер Сарыағаш ауданының неге бұлай аталуына қызығып көргенсіздерме?

Ал мені осы ұғым қатты қызықтырды. Сол үшін осы тақырып туралы мағлұматтар іздестіре бастадым. Бұл бағытта жетекшім өз бағытын, нұсқауын айтып отырды.

Жер төресі-Сарыағаш Тату елі аралас Төле баба әруағы, Жебеп жүрген Сарыағаш – демекші,

Мен өз туған өлкем Сарыағаш ауданы туралы тарихи дерек көздерін жинай отырып, сол деректерді сіздермен бөліспекшімін.

ІІ Негізгі бөлім

2.1”Сарыағаш” тарихы

Сарыағаш өңірі туралы көптеген тарихи мәліметтер сақталған. Мен сол мәліметтерден сыр шерте кетейік: Оңтүстік өңіріндегі ең ірі аудандардың қатарына жататын Сарыағаш жөніндегі деректер Ташкент қаласындағы мұрағаттарға сүйенсек 1802 жылдан бастау алады. XIX ғасырдың соңғы ширегіндегі жергілікті аймақ патшалық Ресей кезінде Булатов болысы деп аталынған. Оған 31 қазақ ауылы қараған. Болыс Сыдария әскери губернаторлығына бағынған. ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ташқазақ уәзіне бағынышты болған. Оның орталығы орыстілді тұрғындар жасайтын Қазан поселкесі (кейіннен Чичерино деп өзгертілген, қазіргі уақытта Сіргелі елдімекені деп аталынады). Көп кешікпей орталық Сарыағаш селосына көшіріледі

Ал енді Сарыағаш қаласының өткеніне үңілейік: Өткен ғасыдың 20-шы жылдарында Ташқазақ уезі, Акжар облысына қараған Сарыағаш әдепкіде шағын ауыл болған. 1928 жылы 17 желтоқсанда Сырдария округінде 21 аудан құралды. Соның бірі-Келес ауданы. Сарыағаш Келес ауданына кірді. Ауылда сол кезде бастауыш мектеп, байланыс телеграф бөлімі, 40 орындық емдеу бөлімі жұмыс істеген. Аудан орталығынан «Ленин жолы» деп аталатын газет шығып тұрды. Ал 1929 жылдан бастап «Сарыағаш» газеті шықты. Келес ауданының үлкейіп кетуіне байланысты 1939 жылы 16 қазанда Сарыағаш ауданы құрылды. Сарыағаш атты ауыл оның орталығына айналды.

1939-1940 жылдары Сарыағаш аудандық партия комитетінің алғашқы хатшысы Шейдулин Берлик болған.

Сарыағаш қаласы 1968 жылы қала мәртебесін алды. Қазақстан СРО Жоғарғы Кеңесі Президиумның 1988 жылы 9-маусымдағы жарлығымен Келес ауданы Сарыағаш ауданының құрамына қосылды.

2.2 «Сарыағаш» туралы ел аузында қалған аңыз -әңгімелер

Сарыағаш ауданы туралы аңыз-әңгімелер өте көп. Ал мен осы ұғым туралы көп деректерді жинадым Солардың бірі былай сыр шертеді.

Бұрында қаланың қазіргі «Тасболтаева» көшесінің теміржолмен түйіскен тұсында зәулім ағаш өседі екен. Діңі мықты әлгі ағаштың түсі үнемі сарғыш тартып тұрады екен. Көктерек, Келес, Ташкент базарларына мал

айдап келіп, күнделікті тұрмысқа қажетті тұтыну заттарына айырбас жасап

қайтатын базаршылар ағашты көлеңкелеп, малын іргесінде ағып жатқан

Келес өзеніне суарып, тынықтырады екен. Уақыт өте келе сол жерге ел қоныстанып, жер атауы сарғыш ағаштың атымен аталып кете барған дейді.

1-сурет. Темір жолмен түйіскен Тасболтаева көшесі

Иә, бұл аңыз. Бірақ әрбір аңыздың, тіпті ертегінің де түбінде бір шындық жатады. Кім білсін бәлкім расында да осындай оқиға болған шығар. Оның үстіне сары түс достықтың белгісі! Сары түс-ол байлықты білдіруші алтынның түсі. Сары түс-бізге жарық силаушы күннің түсі.

Айналайын атамекен, ақмекен Қандай қазақ іздеп сені тапты екен?- деп М.Мақатаев айтқандай қазақтардың бұл киелі мекенге көшіп келуіне не себеп болды екен?

Бұл сұраққа жауапты Сарыағаш туралы ел аузында сақталған «Аққұс әулие» хикаясынан біле аламыз. Ықылым заманда «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл Сұлама» жылдарында

Келес өзенінің қос қапаталы ит тұмсығы батпайтын ну жынысты орман тоғай болған көрінеді. Ел іргесі сетінеп, әрі-бері жөңкіле көшкен ауыр тұста бір қауым елін ертіп Аққұс атты әулие кісі де Оңтүстіктегі бетке ұстап ығысқан дейді. Көктем кезі болса керек, жаудан үркіп үдере көшкен елдің алдында алып Келес жайыла ағып жатқан болатын. Ел қанша күтседе, Келестен ары

өтіп жаңа қоныс табуға кемерінен асып лықси аққан өзен ырық бермейді. Шұбалған көш көлігін доғарып, жүгін түсіруге болады. Олар осы күнгі Сарыағашта едәуір тұрақтайды. Жаугершіліктің үркіншілігінен әбден зәрезап болған қауымды жинап алып, Аққұс әулие тәңірге жалбарынады. Көп ұзамай селеу сақалды иманды қарияның тілегі қабыл болған көрінеді. Кенет өзеннің жағасында өсіп тұрған бір алып ағаштың көлеңкесі түскен жерден Келес бір бұрылып өткел берген деседі. Ел ары-бері ағылып өте бастапты. Ағаштың көлеңкесінің екінші түскен жерінде өзен тағы бұрыла ағыпты. Сол араға көпір сияқты жолақ түсіп, өзеннің екі жағасындағы ел бір-біріне қатынай алатын болыпты. Бұл кереметке куә болған Аққұс әулие Жаратқанға қайта-қайта тәубе келтіріп, елдің атынан ризашылығын білдіріпті. Шексіз қуанышта: О, Құдірет, бәйтеректер мекені Сары ағаш даңқың әлемге тарап кетеді.. Айналдым сенен Сары ағаш!-деп мінажат етіпті. Шаттықтан жүрегі жарылған қария: «Тілегімді тәңірім берді» деп, осы күнгі қалалық мешіт орнаған төбе басында көз жұмыпты. Ел оны арулап, жерлеп, аса таяғын мола басына шаншып қойыпты. Келер жылы ел-жұрты асатаяқтың көгеріп, жапырақ жая бастағанын көреді де, бұл жердің қасиетіне, құйқасы мен құна

2-сурет.Сарыағаш қаласында орналасқан Орталық мешіт

Міне біз бұл хикаядан Сарыағаш жерінің қаншалықты әдемі, ауасы таза, шөбі шүйгін, суы мөлдір, құнарлы жер екенін біле аламыз.

2.3 Қазіргі Сарыағаш

Міне осындай тарихи кезеңдерді бастан өткерген Сарыағаш қаласы үлкен жеңістіктерге жетті. Қазіргі таңда Сарыағаш ауданы Оңтүстіктегі ірі, эканомикалық әулеті жоғары, территориясы жағынан ауқымды саналатын аудан. Ауданда 1қала, 1поселкелік округ, 24 ауылдық округтер бар. Аудан орталығы - Сарыағаш қаласы. Бұл қаланы «түстіктің жақұты» деп те атайды. Аудан Өзбекстан Республикасының 5 ауданымен яғни Қыбырай, Ташкент, Зеңгіата, Жаңажол, Шыназ аудандарымен шекараласады. Аудан аумағынан сулы Келес және Құркелес өзендері ағып өтеді.

3- сурет. Келес өзені