Жергілікті зиялы қауымның патша жарлығына көзқарасы

Жергілікті зиялы қауымның 1916 жылғы патша жарлығына көзқарасы

Отаршылдық бұрғауынан құтылу жолындағы қазақ халқының тарихындағы ірілі-ұсақты 300-ден астам ұлт-азаттық қозғалыс ішіндегі ерекше орын алатын – 1916 жылғы көтеріліс. Алайда, 1916 жылғы көтеріліс, профессор М.Қойгелдиев атап көрсеткендей, «1916 жылғы көтеріліс империялық зорлыққа қарсы ұлт-азаттық қозғалыстың ұлттық интеллигенция бастаған екінші кезеңінің, сөзсіз, ең маңызды оқиғаларының бірі. Бірақ, сонымен бірге, алғы шарттары әбден пісіп жетілгенімен, жүйелі мақсаттылықтан тумаған, төтеннен басталған, қоғамның бостандыққа ұмтылысына мақсаттылық пен саналылық сипат беруге күш салып келе жатқан ұлттық интеллигенция қолдауын таппаған көтеріліс болатын»[1, 49 б.].Шын мәнінде аяқ астынан тұтанып, саяси бағдарламасы болмаса да, халықтық сипат алған бұл қозғалыс ұзақ жылдар бойы жиналған ашу-ыза, шер-кектің дүмпуі, бұлқынып шығуы еді.

1916 жылдың қысына қарай Ресей халқының басым көпшілігінің наразылығы шегіне жетті. Соғыстан әбден қажыған солдат, бір күндік асын таба алмай, сарсылған жұмысшы, барын беріп армияға шақырудан қашқақтаған шаруа және нан немесе басқа да бірінші қажетті заттарға бола аязды күндері, ұзыннан-ұзақ кезекте тұрудан төзімі таусылған қала әйелдері еді. Соғыстың таусылмас зардаптары, қоныс аударушылардың келуіне байланысты жер мәселесінің одан әрі шиеленісуі, дәстүрлі шаруашылықтың одан әрі күйзелуі және құлдырауы, шетелдік алпауыттармен бірлесе өлкенің табиғи байлықтарын талан-таражға салу, тонау мен қанау, орыстандыру саясатының күшеюі халықты әбден діңкілетті, наразылығын күшейтті. Дәл осы кезде жеткен патшаның «июнь жарлығы» оқ-дәрі толған бөшкеге жай түскенмен бірдей болды. Ақ патшаға, үкіметке табыну, үкіметке деген сенім бір-ақ күнде сейілді. Сонымен қатар, жергілікті басшыларға, көршілес орыс халқына көзқараста түбірімен өзгерді. Осының бәрін ескерген өкімет қазақ жігіттерін майданға «қара жұмысқа» аттандыру кезінде қойған талаптарды «қандай да болмасын қауым (ауылдар) орындамаған жағдайда, орыс әкімшілігі бағынбағандарды және кінәлілерді әскер күшімен тәртіпке келтірсін, мұндай қауым

«Қазақтан солдат алу туралы 25 маусым жарлығын есіткен бойда, бейғам жатқан қалың бұқара қатты шошынды, - деп жазды Нұғыман Манаев, - тіпті сол сағаттың өзінде-ақ оқ астында, жау қоршауында қалғандай сезінді. Шаруа жайы былай қалды... Көктөбе басы күнде шоғыр, күнде жиын. Ауыл сайын садақа беру,құдай атына құрбан шалу...» Қарапайым халыққа әсіресе ауыр тигені «қазақтарды окоп қазу жұмысына алады екен» деген сөз еді. Оларға бораған оқ ортасында жер қазу, ажал аузына өз аяғымен барумен бірдей көрінген еді. Барлық тыл жұмысына алынғандарекі категорияға бөлінді. Біріншісі, соғыс аймағына орналасқандар; екіншісі, тылда еңбек ететіндер. Соңғысы құрылыста темір жол жұмысын қамтамасыз етуде, орман ағаштарын дайындауда, өнеркәсіп орындарында, ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін болды.

Мұжықтар соғысқа кеткеннен кейін олардың шаруасын атқарып, егін-пішенін жинап беріп жүрген казак-орыс станцияларындағы және орыс поселкелеріндегі малшы, жалшы қазақ жігіттері жаппай далаға қаша бастады. Егін орусыз, шөп жинаусыз қалды. «Июль басынан жұрт шабылуда, - деп жазды осы кездегі оқиғаларға байланысты «Қазақ» газеті, - Хан ордасында Астрахань губернаторы келіп временный советпен мәжіліс құрды. Жандаралды қазақ нан-тұз алып, тарту етіп, құрметпен күтіп алды...». Бұл жиында Бөкей Ордасына белгілі, халық алдында беделді, Қамыс-Самар қисымында он бес жылдай правитель болған, бұрынғы II Мемлекеттік Думаның депутаты Бақтыгерей Құлманов та болған еді. «...Құлманов жандарал басшы болған мәжіліске кіріп, жұрт тілегін айтты: Қазақ патша жарлығына құл. Қайда патша айдаса, жұрт сонда болады. Егін пісіп тұр. Пішен шабылып көпенеде жатыр, шошаққа салынған жоқ. Жігіт бәрі соғыс қызметіне алынса, шаруа күйзеледі. Орыстан солдат алған уақытта жұрт мойнына түскен жүкті жеңілдетіп тұрған неше жол бар. Ол жеңілдік қазаққа да болсын:

1.Қазақтан жалғыз жігіт алынбасын;

2.Бір үйден екі-үш жігіт алынатын болса, бірі үйде қалсын;

3.Торғын, Таловка қисымында қазақ көп егін салады. Егін алғанша бұл екі қисым қазағына бостандық болсын. Мұны естіген Соколовский жекіп ұрсып тыңдамай қойды»[3,319 б.].

Бұл кезеңді Сейітқали Меңдешов (ол Қамыс-Самар қисымының Новая Казанка селосында екі кластық училищеде мұғалім болып жұмыс істейтін) былай деп еске алған: «Құпия жиналыстарда (Мұқтар Сәрсембиев пен Нұғыман Залиев те бар) мен көтеріліске дайындыққа уақыт ұту үшін патша жарлығынан бас тартпай, адам беруге келісім беру керек деп ұсыныс жасадым. Олар майданға үш жылда алынуға тиіс, сонымен қатар кейбір жеңілдіктер талап ету керек. Бұл келіссөздерді мүмкіндігінше ұзаққа соза отырып, мобилизация жасындағы жігіттердің бәрін атқа қондыру керек және қолда бар қарулармен қаруландырып, құм арасына жіберу керек. Сол арқылы олардың басқа аудандардағы қазақтармен бірігуіне жағдай жасау керек.»