Ардолайты ауылының құндылықтары туралы мақала

Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Ардолайты ауылы,

„Ардолайты орта мектебі“ коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Турдиева Хорматхан Мунаровна

„ Ардолайты ауылының құндылықтары мен ерекшеліктері “

Өлкетану дегеніміз - бір территорияны ғылыми негізде жан - жақты зерттеу. Өлкетану -көп қырлы,комплексті құбылыс.Қазақ өлкесін зерттеу жұмыстарына И.И.Ле-пехин, П.С.Паллас,П.И.Рычков,И.К.Кирилов,В.Н.Татищев,А.И.Левшин өз үлестерін қос-ты.Біздің ауылдың аты - Ардолайты, Оңтүстік Қазақстандың,Алматы облысы,Ұйғыр ауданына кіреді.Ардолайты ауылы Тянь-Шань ( қазақша„Тәңіртау “, қырғызша „Ала-Тоо, Теңір-Тоо “, таджикша „Тиён Шон “, қытайша „Тянь-аспан, шань – тау “, ұйғыр-ша „Тәңритағ “) тауының Кетпен ( Ұзынқара ) жоталарының астына орналасқан.Ұзын-қара-Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік доғасына кіретін жота.Кетпен жотасының координаттары: 43 20 с.е. 80 13 ш.б.43.333 с.е. 80.217

Географиялық орны: Қазақстан, Алматы облысының Ұйғыр және Райымбек аудандарына орналасқан,Кетпен жотасы Іле аңғарын Кеген тауаралық жазығынан бө-ліп жатыр. Батысында Құлықтауымен, шығысында Темірлік тауымен жалғасады. Ұзын-дығы: 125 км,ені: 40-50 км,ең биік жері Қазақстан-Қытай шекарасындағы Аспан тауы, биіктігі: 3652 м. Тауда қалың шыршалы, қылқан жапырақты,аралас ормандар, құстар-дан:кекілік,шыршақайшыауызы,самыркеш,үкі,ұлар,бүркіт, құмай т.б. Жыртқыш аңдар-дан: қоңыраю, қасқыр, түлкі, қоян, архар, елік, бұғы т.б. Топырағы: қара.

Біздің ауылдың Ардолайты деп аталуының өзіндік екі себебі бар, бірінші се-бебі: тауға жақын орналасқандықтан долана ағашы көп өскен екен,сондықтан долана деп аталса, екінші себебі: Ұйғыр ауданында екі Долайты бар: біріншісі Ақсу-Долай-тысы ( Сәккиз-он), екіншісі: Дардамты - Долайтысы ( яғни біздіңАрдолайты). Баяғы-да пошташылар екі Долайтының тұрғындарынің газет-журнал, хаттары менен посылкаларын ауыстырып қойған,сол себептен екі ауылды бір-бірінен ажырату үшін, Ақсу-Долайтысын, Долайты, Дардамты – Долайтысын, Ардолайты ( Арғы Долайты ) деп атап кетіпті.

Ардолайты орта мектебінің тарихына үңілсек,Ардолайты орта мектебі 1964- жылы, Добын 8 жылдық,Гомба 4 жылдық мектептердегі оқушылардің есебіне ашылған. Кейін Гомба мектебі жабылдыда, Добын мектебі 4 жылдық мектепке айналып қалды. Ардолайты мектебі 1963-жылы қолға алынған,себебі: 1952-жылы „ Йолчи “колхозы бар-лық жерлері және малдары мен„ Добын,Гомба,Долайты “ „Тельман“ колхозына бірік-тіріліп, 1962-жылы „Свердлов “ колхозына қосылды. Сол кездегі партияның қатал сая-саты және аудан басшылары Ардолайты ауылының айналасындағы жерлердің құнар-лы, көп, сулары мол болғандықтан, Добын,Гомба…