Жетісу ақыны Жұмахан Қалиев туралы ғылыми жоба

«Сарқан аудандық білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің «Мектепке дейінгі шағын орталығы бар Мұхамеджан Тынышбаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ғылыми жобаның тақырыбы: Жетісу өңірінің ақыны Ж.Қалиев шығармашылығындағы сезім болмысы

Ғылыми жобаның секциясы: Әдебиет

Ғылыми жобаның авторы: 10-сынып оқушысы Жұмашева Айнұр

Ғылыми жобаның жетекшісі: қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі

Хасен Бахыт

Мазмұны:

Аннотация -----------------------------------------------------3І.Кіріспе ........................................................................4«Тұлпардың шабысы да топыраққа тәуелді».ІІ.Ащы тері алынбаған жүйрік..................................5-61. «Әкемнің жоғы ,шешемнің жоғы тұр батып,

Қояр ма ем, шіркін, осынау жырды тыңдатып!»-----7-8

2. «Сүймейін қайтіп?»-------------------------------------9-10

3. «Қазағым,мақтанышым,тәңірім де»-----------------11-13

4. «Туған жер—тұңғыш баспанам! »-----------------14-15ІІІ.Қорытынды ----------------------------------------------16

«...терең ойлы, ұшқыр көңілді ақын-азаматтың жырлары оқырманына әділдік, жақсылық, мейір, пейіл туралы сыр шертеді екен...»

Пайдаланнылған әдебиеттер----------------------------17

Аннотация

Ғылыми жұмыстың тақырыбы:Жетісу өңірінің ақыны Ж.Қалиев шығармашылығындағы сезім болмысы Зерттеудің мақсаты: Өлеңдерімен өмірге өзіндік үлесін қосқан Жетісу өңірінің ақыны Жаскілен Қалиевтың шығармашылығын насихаттау. Өлеңдеріне талдау жасай отырып, тақырыбын ашу, адам сезімінің өлеңмен өрілу жолдарын зерттеу,ақын шығармаларын үлгі етіп,талапты жастарға жол сілтеу.

Мазмұны : Адам сезімі әр алуан.Оның қай түрде,қалай көрінуі адам мінезінің ерекшелігіне, оның ақыл- парасатына,адамгершілік қасиеттеріне байланысты. Осыған қарап көңіл күйінің белгілі бір толқынысы біреуде күшті,біреуде сәл,біреуде тұрақты,біреуде өткінші болуы мүмкін. Негізінде, тек қана адамға тән қуаныш-қайғы,сүйініш-жиреніш,достық-қастық, сүйіспеншілік-өшпенділік, үміт-күдік,сенім-күмән сияқты сезімдер адам тіршілігінің аса маңызды саласы ,адам жанының тыныс пернелері болып табылады.Шығармаларын тақырыптар бойынша топтастыра отырып, осы сезімдердің Жетісулық ақын Ж.Қалиев шығармаларында қалай көрініс тапқаны туралы зерттеу жүргізілген.

Қорытынды: Жинаған ақпараты бойынша ақын шығармашылығын тақырыптарға жіктеп, ондағы сезім болмысын аша білген. Адамға тән сезімдердің өлеңмен өрілу жолдарын зерттей отырып, ақын шығармаларын жастарға үлгі етіп, жол сілтеуге тырысқан. Жоба бойынша қойған мақсатына толық жетті.

Кіріспе

Тұлпардың шабысы да топыраққа тәуелді.Топырақ тәлімін көрген қаламгердің құрығы ұзын, қадамы ширақ. Қазақ топырағы, оның ішінде Жетісу өңірі ақынға кенде болмаған қасиетті мекен. Менің осы еңбегім Жетісу өңірінде дүниеге келген ақын, қоғам қайраткері,мемлекеттік сыйлықтардың иегері Жаскілен Қалиев шығармашылығына негізделгендігіне тоқталғым келді. Осы шағын еңбегімді жазуда ақынның кітаптарын, ақын туралы лебіздерді, сондай-ақ зайыбы Сафура апай мен баласы Шыңғыс ағамен жүргізілген сұхбаттарды басшылыққа алдым. Маған сол шығармалардың әсер еткені соншалық, осы тақырыпты алып,шамам келгенше барша жұрттың игілігіне жаратар еңбек жазуға тырыстым. Қазақта бір ауыз өлеңді ұйқастыра салатындар көп болған. Алайда шынайы ақын болу үшін бұл аз. Ақын тербелістің, тебіреністің адамы, қуаныштың, қайғының, сыр мен мұңның, махаббат пен адамдықтың, ақиқат пен адалдықтың мәнісін терең түсіне алатын жан. Ақынның шабыты келгенде ана тіліміздің інжу-маржанындай сұлу сөздер көкірегінен ақтарыла шығып, айдынында жүзген аққулардай ақ қағаз бетіне тізіле береді, тізіле береді. Ақын сезімнің адамы. Оны рауандап атқан таңда, қызара атқан күн де, дөңгелене қалқыған ай да,сылдырлап аққан өзен де, құстары ән

Жаскілен Қалиев 1934 жылы Алматы облысы Бөрлітөбе ауданындағы (қазіргі Сарқан ауданы)«Көкжиде»ауылында дүниеге келді. «Үлгі» балық колхозындағы орта мектепті бітіріп,әркімнің қолы жете бермейтін сол кездегі қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетінің философия-тарих факультетін ойдағыдай бітіріп шығады.

Жаскілен Қалиевтің философия факультетінде оқуы да тегін емес еді.Оның бойында өмірге деген құштарлығымен қатар айналадағы құбылысты философиялық тұрғыдан тануы және ақынға тән албырттығы да әрдайым көзге ұрып тұратын.Содан болар Жаскілен университет қабырғасында жүріп-ақ жыр сайысына қатысып,өлең өлкесіне бет бұра бастаған. Сол кезде жас ақындар елгетанылып қалған әріптестері Т.Молдағалиев, С.Жиенбаев, Ш.Мұхамеджановтармен үзеңгілес қатар шыққан.

Университетті ойдағыдай аяқтап,сол білім шаңырағында қалып еңбек етуге толық мүмкіндік туып тұрса да туған ауылдың туын көтеру үшін шалғайдағы елді-мекенге жолдама алады.50-жылдың ортасы,60-жылдардың бас кезі соғыстан кейінгі ауыр кезең екені белгілі.Ел ішінің енді-енді еңселері көтеріліп,ауыл тұрмысының жаңа-жаңа аяқтанып келе жатқан шағы.Сондықтан Жаскілен атамыз сияқты оқыған,білімді жас мамандар ауылға қажет болатын. Ж.Қалиев туған ауылында еңбек ете жүріп өзінің білімді де азаматтық парасаттылығының арқасында қызметі жоғарылап,аудан,облыс деңгейіндегі басшылықтардың тізгінін ұстады. Мемлекеттің жоғарғы наградаларына ие болды. Бірақ мамандығы тарихшы,қызметі коммунистік идеологияны насихаттауға негізделгенімен,Жаскілен атамыз балалық шағынан жанын баурап,жүрегіне ұя салған ақындық талантына көз жұмған сәтіне дейін дақ түсірмей,жыр қамшысын берік өруден жаңылған жоқ.Айтарын будақтатып, бұрқыратып жөнелгенде тарихшылық оның «екінші мамандығы» да,азаматтық тұғырының негізі ақындық екенін мойындатып өтті.

Мына тіршілікте жалғыз қалмауы, дүниеде сәбидің күлкісіндей пәк тазалықтың бар екенін сезінуі үшін ұлы Жаратушы өзінің ең сүйікті құлының жүрегінде поэзия шырағын жақты. Кеудемізде өмір болып маздаған сол шырақтың арқасында ақылымызға сәуле түсіп, дүние-жалғанға ақындық көзбен қарауды үйрендік. Міне, осы күннен бастап тіршілікте мағына пайда болып, өмірдің екінші тынысы ашылды. Жарық әлемге келген бейкүнә сәбидің кіндігін кескен де – Өлең. Көретін жарығы таусылып, дәм-тұзы түгесілген адамның өмірі де оның кеудесінен Өлең болып ұшып кетеді. Өлең – Алланың нұрына шомылған өмірдің алтын шуағы.Міне, сондықтан поэзия адамның бойындағы рухтың ұшқыны, пенделік санадан биік тұрған әлемнің жұмбағы болса керек. Ақын Марина Цветаеваның сөзімен айтсақ, «Поэзия дегеніміз – Құдайдың рухани дидарын сағынған жердің қасиетті арманы». Ақылмен емес, пенде баласының жүрегімен ғана ұғынатын құпиясының өлең-жырдың қан тамырында бүлкілдеп жататын себебі де сол.

Поэзия – қасиетті ұғым. Поэзия – адамның ішкі сезімінің тіл жетпес тылсымында жатқан жан әлемі. Поэзия – адам мен құдіреттің арасын жалғап, қуыс кеңістікті толтырып тұратын қасиет. Поэзияны тудыратын сезім, сезімнің иесі – ақын. Төгіліп тұрған сөз елшілері – ақындар сезім мен ақылдың синтезі. Ақын өз жүрегінің бұлқынысын сезімінің таразысына сала отырып, қағаз бетіне түсіреді.

Адам сезімі әр алуан.Оның қай түрде,қалай көрінуі адам мінезінің ерекшелігіне, оның ақыл- парасатына,адамгершілік қасиеттеріне байланысты. Осығанқарапкөңілкүйінің белгілі бір толқынысы біреуде күшті,біреуде сәл,біреуде тұрақты,біреуде өткінші болуы мүмкін. Негізінде, тек қана адамға тән қуаныш-қайғы,сүйініш-жиреніш,достық-қастық, сүйіспеншілік-өшпенділік, үміт-күдік,сенім-күмән сияқты сезімдер адам тіршілігінің аса маңызды саласы ,адам жанының тыныспернелеріболыптабылады. Адам баласына ортақ сезімдердің бірі -ата-аналық және перзенттік сезім.Бұл- кейін келе әр халықтың тарихи санасына,қалыптасқан салт-дәстүріне,әрбір адамның кісілік қасиетіне қарай азаматтық адамгершілік борышқа айналатын,соған берік негіз болатын сезім.Бұған Ж.Қалиевтың «Тұңғышым Құралайдың үйлену тойына арнау» атты өлеңін айтуға болады. Мұнда ұлы Мұхтардың қазасынан кейін қамығып жүрген ақын:

-Достар-ау ,міне ,келді ғой,келді бір бақыт!

Көптенгі менің көзімде жасты құрғатып.

Бір ұлын алған дүние мені сұрлантып,

Бір ұлын,шүкір, беріп те жатыр нұрлантып,-деп ата көңілмен қуанса,

-Әкемнің жоғы ,шешемнің жоғы тұр батып,

Қояр ма ем, шіркін, осынау жырды тыңдатып!(68-б) -деп бала көңілмен ата-анасын сағынады.

Адам табиғатына тән жан құбылыстарының ең асылы-сүйіспеншілік, махаббат сезімі.Махаббат- поэзиямен тарихтың ұзына бойында бірге жасасып келе жатқан тақырып.Ж.Қалиевтің сүйіспеншілік туралы «Сүймейін қайтіп» деп аталатын өлеңінен:

«Қарақаттай қара көзін

Қадады да қыз өңіме,

Өрт қуатты ыстық сезім

Басын сұқты жүрегіме.

«Күймейін қайтіп?»(173- б)

Немесе:

«Жұпарын жұтып көктемнің,

Сүйсініп таңның көркіне,

Тұсымнан күліп өткенің

Тұсау сап кетті еркіме,»-деп сүйген қызына деген жігіт сезімінің лаулаған отын көреміз.Ал, «Махаббатты қыз деп ұқпа»деген өлеңінде

«Жүрген көп махаббатты қыз деп ұғып,

Мен жүрмін махаббатты біз деп ұғып.

Тірімде саған ғана бармын,жарым.

Өлгенше ықыласыңнан үзбен үміт,»(164- б)-деп шынайы сүйіспеншілік сезімнің бүкіл мән-мағынасы, махаббат атты асқақ ұғымның асыл мұратын мейілінше анық жеткізілген.Ақын махаббат хикаясының әр баспалдағына ауысқанда жалғыз-жарым өлеңмен желе жортып өте шықпайды. Дәл осы мазмұнда екінші бір өлеңде пысықтай отырыпішіне жаңа бір сөз немесе жаңа бір қимыл енгізіп,келесі сатыға психологиялық әзірлік жасап кетеді.Сол тұрғыдан алғанда, «Аққуым болып оралдың», «Бақыт құсым», «Жан жарым менің»…