Жүз шайырдың бірі Үрліхан Өндібаева туралы зерттеу

Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы № 274 орта мектебінің 9-сынып оқушысы Налибаева Заринаның «Жүз шайырдың бірі-Үрліхан Өндібаева»

тақырыбындағы ғылыми жобасы.

Жобаның құндылығы:

Оқырман қауымға берер рухани, моральдық және тәрбиелік мәні зор.

Жобаның мақсаты:

Ақын Ү. Өндібаеваның шығармашылық еңбегін насихаттау. Өлеңдерін Республика аумағына тарату.

Кіріспе: Қармақшы топырағынан шыққан шайырлардың тарихы.

I I.Негізгі бөлім: Ү.Өңдібаеваның өмірбаяны.

Оның шығармашылығымен танысу.

Ү.Өңдібаеваның өлеңдерінің мазмұны мен тәрбиелік мәні.

I I I. Қорытынды бөлімі: Ү.Өңдібаеваның еңбектерін талдау.

«Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы»,-дейді қазақ

поэзиясының күні іспеттес Абай дана. Шынында,

сөз патшасымен сырласу- екінің бірінің емес,

мынның бірінің де маңдайына қона бермейтін

бақыт. Содан да болар, ақындар өмірге сирек

келеді.

Ү. Өндібаева

Сыр өңіріндегі өнердің даму тарихын білу үшін әдебиетіміздің ертедегі нұсқаларын зерделеу керек. Ол, әрине, қазақ жерін мекендеген ру-тайпалар мен ұлыстардан ұрпақ арқылы жалғасып бізге жеткен рухани мол мұра. Бұл мұраға ақындық дәстүрді жатқызуға болады. Халық ауыз әдебиетінің бай ақындық дәстүрі негізінде дамыған әдеби-процесс жақын араласа бастады. Айтыс ақындары мен эпос жырлаушылар шоғыры сахнаға шықты. Суырып салма ақындық қазақ поэзиясына тән сипат ретінде қалыптасты.

Сыр бойының ақын-жыраулары өзіндік әдет-ғұрыппен өзге аймақтардан ерекшеленіп тұрады. Олар өлеңді өнердің пірі тұтып, басқа қонған бақ, абырой санап,оны құрметтеп, жақсы жыр шығаруды мақсат еткен. Міне, осы жыр додасында ерен дарындылығымен суырылып алға шыққандарды халық – дүр ақын, Сыр сүлейлері деп атады. Олардың есімдері халық аузында қалды. Сондай ақындар киелі Қармақшы топырағынан шыққан Ешнияз сал, Балқы Базар, Күдеріқожа Көшекұлы, Қарасақал Ерімбет, Дүр Оңғар, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуов,Ұлбике, Алтын Сейітжан, т.б. Олар Сыр елінің барша жұртына мәлім.

Бұл өңірдегі әр кезеңдегі ақын, жыршы-термешілердің қатары мұнымен шектелмейді. Сыр бойында қазақ халқы өнерінің барлық түрі қаймағы бұзылмай сақталып, кең өріс алған. Соның ішінде ақындық дәстүр атадан баланың мұрасына айналған. Оған әдебиетші-ғалым Р. Бердібаевтың «Сыр бойының терме сазы» атты мақаласында осы мәселе жайында ой толғай келіп: « Сонымен, қазақ жерінің ең көне жыршылық дәстүрі,ақындық өнері бұл күнге дейін көркем қалпымен, сәулет сымбатымен сақталып келгеніне көз жетеді. Ендігі міндет – сол жыраулық терме сазы мен ақындық өнерді Қармақшы ауданының,Қызылорда облысының аумағынан асырып, Қазақстан көлеміне жеткізу. Мүмкін ақындық біздің әлемдік аренаға шығарлық мақтанышымызға да айналар»,- дегені толық айқындалды.

Осы шаршы топ, дүйім жұрттың арасында домбырамен жыр төккен, жан дүниесіндегі байлықпен бөліскен ақындар , өз жанынан өлең шығарған жыраулардың арасынан есімі алты алашқа кең жайылған саңлақтар көп шықты. Солардың ізін жалғаған Тұрмағамбет топырағынан шыққан ақын апамыз – Ү. Өндібаева. [1.191б]

Қай жанды алып қарасақ та, қай жанның жүрегінің түкпіріне терең бойласақ та әрбірінің көңіліне серік, өміріне бағдар ететін не дарынды жазушының, не ұлы ақынның бар екендігі анық. Әуезовтің өз Абайы, Жамбылдың өз Сүйінбайы бар сыңайлы, менің де ес білгелі таныған, сүйіп оқитын ақыным, өзгелерді өзіме жақын тартатын, жүрегімді тебіренте білетін, әдебиетке деген қызығушылығымды мың есе арттыра түсетін Сыр ақыны -Үрліхан Өндібаева Қазыбайқызы .

Дарынды ақын, сүйікті жар , аяулы ана сыр бойының топырағында 1941 ж. 11 мамырда дүние есігін ашқан. 1958 ж. орта мектепті бітіріп , Шымкенттегі сауда техникумына түсіп, білім алады. 1961ж. бастап 30 жыл сауда қызметкері болып жұмыс жасап, 50-жасқа келгенде көп балалы ана ретінде зейнеткер атанды.

Тұрмағамбет ауылының перзенті ең алғашқы өлең жолдарын 55 жасында қағаз бетіне шимайлап жазған, мағынасы терең, мәні зор жыр кітаптары Алматы қаласындағы баспалардан жарық көрді. Ақындық өнердің иісі сезілетін өлең жинақтары бес кітаптан тұрады.Әрқайсысының оқырманға сыйлайтын тәрбиелік мәні зор.

Алғашқы жыр жинағы 2004 ж. «Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды» деген атаумен жарыққа шықты. Кітабының алғашқы жолдарында «Өз қаламымнан бұл өлеңдер жинағын Сыр еліндегі туған жерім киелі Қармақшы топырағынан шыққан әйгілі ақын-жыраулармен ардақты әкем Қазыбай Өндібайұлы, анам Аппаздың өлмес рухына арнаймын»[2. 1б]деген автордың сөзімен басталады.

Бұл кітабында ақын сыр өңіріндегі экология мәселесінен бастап, Ұлы Отан соғысы зардаптарына дейін жырлаған.

Үрліхан ақынның 2006 ж. Алматы баспасынан өткен еңбегі «Аңсап күткен бақытым қолға қонды» деп аталады. Бұл жыр жинағындағы ақынның алғы сөзінде, бірінші кітабында қалай басталса, дәл солай өзінің осы күнге дейінгі өмірі туралы жазылады. Және ең алғашқы өлеңі «Қармақшым» деген атаумен берілген. Бұдан байқайтынымыз, ақынның өз ауданына , өз ауылына деген махаббаты ерекше ыстық. Себебі мұндай еліне арнаулар оның өзге кітаптарында да көп кездеседі.

Ал ақынның 2007 ж. шыққан 3-ші кітабы « Жүз шайырдың бірімін - қыздан жалғыз» деген атаумен оқырманға ұсынылды. Мұнда ақын өз өмірінен жеткілікті хабар береді. Бұл жыр жинағы маған ерекше ұнайды, себебі ішінде Тәуелсіз елге арналған өлең жолдары «Егемен алған елміз біз» деген атаумен берілген. Бұл өлеңде, Тәуелсіздікке жету жолында батырлардың мойымай тартқан азабы туралы керемет суреттейді. Бұл өлеңді таңдаған себебім де осыдан. Алғаш оқығанымда бойымда ерекше жігер мен рух пайда болды. Бұдан басқа жыр жинағындағы өлеңдері де «Еліміздің жалауы мәңгілік желбіресін» деген тілекпен жазылады.

Кейін ақын Өндібаева өз оқырмандарына арнап «Шүпілдеген жүрегім жырға толы» атты кітабын 2013 ж . Алматы баспасынан өткізді. Мұнда шынайы ақындық шабыттан туған жыр маржандар кездеседі. Адамның жан дүниесін рухани байытып, ойдың тұңғиығына батырып үлкен тебіреніс сезімін тудырады.

Менің байқағаным, автордың өзге ақын- жазушылардан ерекшілігі, алғаш баспадан өткізген 4 кітабының атауларын біріктіріп оқитын болсақ, төрт тармақтан тұратын , мағынасы терең өлең шықса керек.

Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды,

Аңсап күткен бақытым қолға қонды.

Жүз шайырдың бірімін – қыздан жалғыз,

Шүпілдеген жүрегім жырға толы.

Зерттеу жұмыстарымның барысында ақынның ерекше сезімге бөлендірген кезекті кітабы «Бір тамшы сия...» жыр жинағы. Қолынан қаламы түспеген ақынның еліне бергенінен,әле берері көп. Бұл кітап бүгінгі қоғамның бет-бейнесін, елдің тыныс-тіршілігін шынайы көрсетіп, жастарға үлгі-насихат айтады. Әрбір өлеңнің астарынан өрілген өмір келбетін көреміз.

Жанды тебірентер сырлы өлеңдері оқырманның жүрегіне кірер жол табары анық.

Осыдан 2-3 жыл бұрын Қармақшы ауданында аудан мектептері арасында сайыс өткізілген еді. Әдебиетке жақын болғандықтан, осы сайыстың қатысушысы атандым. Ең қызығы, сайыс соңында әділқазы алқасының арасынан бір жасы үлкендеу апай сөз сөйледі. Бұл кісінің айтқан сөзінен кейін мен бұрын-соңды сезінбеген әсер алдым. Мақалдатып, өлеңдетіп, отырған залды баурап алды. Есімін біліп алған соң, ғаламтордан оның өмірбаяны мен өлеңдерін қарағым келді. Бірақ, желіде таппадым. Мектептегі ұстаздарымнан сұрауды жөн көрдім. Кездейсоқ па әлде басқа ма, ол кісі менің тарих пәнінен сабак беретін мұғалімімнің анасы болып шықты.

Ұстазым менің ақынға деген қызығушылығым мен әуестігімді байқаған соң, оның кітаптарын ұсынды. Қуана алып оқи бастадым. Сол кезден бастап оның өлеңдеріне махаббатым арта түсті.Менің тарих пәні ұстазым өз сабағында тақырыпқа байланысты әрқилы өлеңдер оқитын. Оның оқу мәнерлігі соншалық біз көзімізге жас алатынбыз. Сөйтсем, ол өз әдістемесіне анасының өлеңдерін қолданған екен. Мысалы, 7 – сыныпта біз Қожа Ахмет Яссауи кесенесі жайлы өткен кезімізде, мұғалім бір тамаша өлең оқып берген болатын, оның жан тебірентер өлең шумақтары әлі есімде:

Он екінші ғасырдың шамасында,

Шәкірт тұтса пайғамбар баласынба.

«Қос әулие» қалыпты мәңгілікке,

Киелі Түркістан қаласында.

Мерейтой Әлем, Түркі тектесіме

Жыр жаздым қалмау үшін өкпесіне

Бейбітшілік тілеймін Ана атынан,

Қазағымның екінші Меккесіне! [2.58б]

Яғни, Мұхаммед пайғамбар Арыстанбабқа құрма сүйегін аманаттаған болатын. «Аманат қайда ата» деп қолын жайған Қожа Ахмет Иассауи болатын. Бұл өлең жолдары Ү. Өндібаеваның « Аманат» өлеңінен алынған болатын. Бұл өлеңді ақын апай Түркістанға 1500 жыл толған уақытта құттықтау ретінде жазған. Шумақтарға тарихты ілестіріп, сөздерді бір-бірімен ұйқастырып әсерлі өлең дүниеге келді.

Және осы жылы яғни 9 – сыныпта біз «Ұлы Отан соғысының» ауыр зардаптары мен батырлардың ұмытылмас ерлігі жайлы өткен болатынбыз. Осы сабақта мұғалім бізге ақынның « Бейбітшілік жасай берсін» деген анасының өлеңін оқып берді.

Кең жайлауда келін түсіп, ән шырқалды асқақ үн

Кенет... Соғыс деген сөзді естіп шырқалды жұрт қас-қағым.

Жаңа ғана тойы өтіп, беті ашылған келіннің,

Қайғы бұлты торлап елді, көзден төкті жастарын.

Ертесіне қимай жары қоштасарда қалқаға

Ұлы нәубет орнап қайғы ел ішіне алқаға

Құлынымды аман келтір, О,Жасаған құдірет,

Деп соғысқа аттандырды ұлын жылап қарт ана. [2.56б]

Әрбір жинақтарында жазылған өлеңдері, өмірге деген көзқарасымды толығымен дерлік өзгертті.

Міне, сол мезеттен бастап, осы ақынның еңбектерін ғылыми жобада қорғауды мақсат қылдым.

Үрліхан Өндібаеваның өлеңдері өте көп және барлығының да дерлік тәрбиелік мәні мен жастарға берер насихаты терең мағыналы. Соның ішінде ақын оқырманға ата-ананы қадірлеудің не екенін түсіндірген өлеңі мені жылатты.

Бір-ақ өлеңнің ішінде ақынның жан дүниесі оқырманның жүрек тұңғиығына әсерлі жеткізіледі. Осы ақынның маған ұнайтын қасиеті де осы. Бұл бәрінен табыла бермейтін шеберлік. Ақын дүниеге келген сәтте Қазыбай Өндібаев,яғни, ақынның әкесі соғысқа кеткен еді. Әкесіне жазылған өлеңінің қайғысын, мен жақсы түсінемін. Балалық шағында 4 жыл бойы

әкесін іздеген сәттерін бейнелеп, өлең жолдарында сипаттайды. Мысалы, әкесінің хаттарына жазған әдемі өлең жолдарын алсақ болады.

Хат жаздым қалам алып Үрліқасқа,

Бала жоқ көке дейтін біздің қаста.

Тәй-тәй басып жүр дейді, жаным ботам,

Тоңарсың ойнап кетіп шықпа тысқа,- бұл өлең жолдарын ақынның айтуынша әкесі, анасы мен қызына арнап жіберген. Айта кететін тағы бір жайт, тағдырдың жазуымен ақын апайдың әкесі соғыстан аман- есен оралады. Осыған бүкіл ауыл, туыстар жиналып, мәз –мейрам той өткізеді. Кішкентай Үрліхан апайдың да аулаға шығар кезі келді. Үй іші толған адам,4 жасар сәби өз әкесін тани ма, жоқ танымай ма? Осы сұрақ көкейде ...

Әкесін таныр ма екен көрейін деп,

Үнсіз қалды адамдар таңырқаған.

Төрт жасар қызын солдат көріп қалды,

Үстінде киімі-ақ ескі, түрі-ақ жаман.

Жылайсың қарадай-ақ көрсең аяп,

Үстінде тозған көйлек, келді таяп.

Қыз әкесін тосырқап біраз тұрды,

Беті-қолы жарылған жалаң аяқ.

Бүкіл адам сәбиден көз алмай қарап отырғанда, сәбидің кеудесіндегі әкесіне деген сенімі кенет бойына ерекше жігер берді ме, кім біледі, бірақ,сәби топан адамның ішінен өз әкесін танып, құшағына басады.

Есіне түскендей боп тосын жағдай,

Әкесін құшақтады, байқап, аңлай.

Сонда, мұндағы түйін не? Әке мен бала арасындағы махаббат, жылу сезім... Осы сезімді Үрліхан ақын өте әсерлі жеткізген.Бұл өлеңді оқығанымда қалайша білмеймін, көзіме жас толды.