Жылқы шаруашылығы бойынша сабақ жоспары

7 класс

биология пәні

Сабақтың тақырыбы: Жылқы шаруашылығы

Сабақтың мақсаты: білімдік: Оқушыларға жылқы малының түрлерін, құрылысын, одан алынатын өнімдер туралы түсінік беру арқылы олардың дүниетанымын қалыптастыру.

тәрбиелілік: қазақ халқы үшін жылқы малының ерекше алар орны бар екендігін оқушыларға ұғындыру, ұлттық салт-дәстүріміздегі жылқыға қатысты құндылықтарды оқушы санасына сіңіру, оларды ұлтжандылыққа тәрбиелеу.

дамытушылық: оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттыру, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, алған білімдерін күнделікті өмірмен ұштастыра білу дағдысын дамыту.

Сабақтың көрнекілігі: видеоролик, слайд, плакат, интерактивті тақта т.б.

Пәнаралық байланыс: қазақ тілі, әдебиет, тарих, география, экономика, дене шынықтыру т.б.

Оқыту нәтижесі: Оқушылар жылқының құрылысын, түрлерін, олардан алынатын өнімдермен танысады, жылқыға қатысты қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлерімен танысу арқылы ұлттық құндылықтарды бойына сіңіреді,жылқыға құрметпен қарауға үйренеді, алған білімдерін күнделікті өмірмен байланыстыруға дағдыланады.

Негізгі идеялары: Жылқы шаруашылығымен оқушыларды таныстыру арқылы ұлттық құндылықтарымызды дәріптеу, болашақта жылқы шаруашылығын дамытатын мамандар дайындау, жылқы малының биологиялық ерекшеліктерін білуге үйрету.

Тапсырмалар:

1-әрекет: Оқушылардың топ эмбламасын тексеру/ 1 минут

1-топ: Арғымақ

2-топ: Сәйгүлік

3-топ: Тұлпар

2-әрекет: «Жылқы туралы» видеоролик көрсету/4 мин 12 сек

3-әрекет: Жаңа сабақ «Ойымды өзгемен бөлісемін / мәтінді талдау/15 мин

4-әрекет: Кім жылдам? Сәйкестендіру тесті/ 5 минут

1-топ: Қазақ халқының атақты жылқылары

2-топ: Жылқы жасына байланысты атаулары

3-топ: Табақ тарту

5-әрекет: «Танымымызды танытайық!» 6 минут

1-топ: Жылқыға қатысты бір шумақ өлең оқу/құлагер поэмасынан үзінді

2-топ: бес жолды өлең

3-топ: биологиялық диктант

4-әрекет: «Сізден- сұрақ, бізден жауап!» 2 минут

1-топ: Қымыз түрлерін атап беріңіз! «Қымызмұрындық деген не?»

2-топ: Ұлттық ат спорт түрлерін атап беріңіз!

3-топ: «Ат-әбзелдерін атап беріңіз!

5-әрекет: «Оқушы көзімен» /Жылқы фермасын құру. 7 минут

6-әрекет: бағалау 2 минут

7-әрекет: рефлексия 1 минут

8-әрекет: Үй тапсырмасы:

1-топ: Құлагер / слайд

2-топ: Абсент/ мәлімет

3-топ: «Менің сүйікті жануарым-жылқы, өйткені ....» / жалғастырып әңгіме құрау.

тапсырма: Кім жылдам? Сәйкестендіру тесті

1-топ: Қазақ халқының атақты жылқылары

Ат иелері

Мінген аттары

Қобыланды

Тайбурыл

Алпамыс

Байшұбар

Тарғын

Тарлан

Ақан сері

Құлагер

Исатай

Ақтабан

Қамбар

Қарақасқа

Ер Төстік

Шалқұйрық

Төлеген

Көк Жорға

Жібек

Ақ боз ат

Қабанбай

Ардакүрең

Бөгенбай

Қызыл ат

Сегіз сері

Бозжорға

Амангелді

Шалқасқа

2-топ: Жылқы жасына байланысты атаулары

Жылқы жасы

Жасына байланысты атаулары

1 жастан асқаны

Тай

Биенің жас төлі

Құлын

6 айдан асқаны

Жабағы

2 жастан ақаны (ұрғашы)

Құнажын байтал

2жастан ақаны (еркек мал)

Құнан айғыр

3 жастағы (ұрғашы мал)

Дөнежін шығар

3 жастағы (еркек мал)

Дөнен айғыр

3 жастан асқаны (ұрғашы мал)

Дөнежін байтал

4 жастан асқаны (ұрғашы мал)

Бесті бие

7 – 8 жастағы бие

Қасабалы бие

11 – 14 жастағы бие

Кәртамыс бие

20 жастан асқан бие

Жасаған бие

3 – 4 жастағы үйірге салынбағаны (еркек мал)

Сәурік айғыр

5 жастағысы (еркек мал)

Бесті айғыр

11 – 12 жастағысы (еркек мал)

Сақа айғыр

3-топ: Табақ тарту

Табақ тарту түрлері

Табаққа салынатын ет түрлері

Бас табақ

Жасы үлкен қарттарға, аса сыйлы қонақтарға тартылады. Оған салынатын кәделі мүшелері: бас, жамбас, ортан-жілік, белдеме (ол жамбастың серігі) сүбе қабырға, қойдың ұлтабары; жылқы етінен — қазы, қарта, жал, жая.

Жай табақ

Ортан жілік бастаған, жауырын мен тоқпан жілік, Қабырға, омыртқа салынады. Жастар табарының ең кәделі жілігі — асықты жілік пен төс. Асықты жілікті әдетте күйеудің жолдасы не қыздық жеңгесі кеседі. Күйеу төсті кесуге тиіс

Қос табақ

Құда, құдағиларға тартылатын арнаулы табақ. Мұның да кәделі мүшелері бас табақпен парапар. Оның қос табақ деп аталатын себебі, ол құда, құдағилық көпшілікпен бірге жеген қонақасының үстіне арнайы әкелінетін екінші тоқпан жілік болуынан.

Сый табақ

Құда — жегжаттық қатынасы болмаса да ерекше сый-құрметке лайық адамдарға тартылатын қосалқы табақ.

Бас табақ, қос табақ, сый табақтарға жауырын, тоқпан жілік сияқты кәдесіз жіліктерді араластыруға болмайды.

Жеңге табақ

Қазақта қайыны мен қайын сіңілілері жеңгелерімен ерекше қалжыңдасады, бөлекше әзілдеседі. Қазақ қыз жігіттері жеңгелерін құрметтейді, күтеді, мол дастархан жаяды.

Бұл табаққа қойдың жамбасын, жауырынын, арқа белдемесін, сүбе қабырғасын, жүрек, бауырын, тоқ ішегін, бүйректерін салады.

Жезде табақ

Оған ортан жілік, жауырын, қабырға, белдеме, қарын, тоқ ішек, бауыр, жүрек, бүйрек, құйымшақ салады. Ол табаққа салынатын сый-сыбаға негізінен "жеңге табақпен" бірдей болады. Ал ұқсамайтын жері құйымшақ қосады.

Беташар

Қазақтың келін түсіру салтында келіннің бетін ашқан жігітке арнап, "беташар табақ" деген ас сыйлайды, үлкен сый-құрмет көрсетеді. Беташар табаққа тіл жағын, бауырын, ортан жілік, жауырын, белдеме, қабырға, үстіне таңдай салады. Оның үстіне әдемі кестелі қолжаулық жабады, болса күміс жүзік, теңге қояды. Бет ашқан жігіт жора-жолдастарымен алқа-қотан отырып, теңгені, жүзікті, қол жаулықты бөлісіп алады да бата жасайды, әнші жігіт "таңдайым тақылдасын" деп таңдайды жейді, қалған еттерді бәрі бөлісіп жейді. Мұны қазақ кәдесінде "беташар табақ" деп атайды.

Бала табақ

Бұл табаққа асық жілік, жауырын, ортан жілік, арқа, белдеме, тілжақ, қабырға салады.

«Танымымызды танытайық!» тапсырмасы:

1 топ: Жылқыға қатысты бір шумақ өлең оқу/құлагер поэмасынан үзінді.жылқы туралы өлең жолдары видеоролик

2-топ: Бес жолды өлең құрастыру

Бес жолды өлең

Зат есім (кім?) – ..................... .

Сын есім (қандай?) – .................. , .................... .

Етістік (не істеді? Не қылды? Қайтті?) - ............ , ............. , .......... .

Синоним – .................... .

Сөйлем құра – ............... ................. ................. ................. ................. .

3-топ: Биологиялық диктант./ Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ,

Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ,

Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ.

Ауызомыртқа шығыңқы, майда жалды,

Ой желке, үңiрейген болса сағақ.

Теке мұрын, салпы ерін, ұзын тісті,

Қабырғалы, жоталы, болса күшті.

Ойынды еті бөп-бөлек, омыраулы,

Тояттаған бүркіттей салқы төсті.

Жуан, тақыр бақайлы, жұмыр тұяқ,

Шынтағы қабырғадан тұрса аулақ.

Жерсоғарлы, сіңірлі, аяғы тік,

Жаурыны етсіз, жалпақ тақтайдай-ақ.

Кең сауырлы, тар мықын, қалбағайлы,

Алды-арты бірдей келсе ерге жайлы.

Күлте құйрық, қыл түбі әлді келіп,

Көтендігі шығыңқы, аламайлы.

тапсырма: «Сізден- сұрақ, бізден жауап!»

1-топ: Қымыз түрлерін атап беріңіз! «Қымызмұрындық деген не?»

Уыз қымыз – бұл бие сүтінің уыз дәмі тарамаған кезде ашытылған қою қымыз. Кейде оны май қымыз деп те атаған. Бұл алғашқы қымызды сапыруға ауылдағы үлкен-кіші жиналып, ақ тілек білдіріп, бөліп ішу халықтық салт болған.

Сары қымыз – жаз ортасында шөп әбден пісіп, буыны қатқан кездегі қымыз. Бұл кезде қоныс аудару сияқты көшіп-қонудан қымыз көп шайқалып, көп пісіледі де ірімтігі жақсы жазылып, ашуы білінбей, қымыз күші өз бойына сіңген сарғылт болады. Жаңа сабаның иісі, дәмге толған гүл бәйшешек шырындары қымызға ерекше дәм береді. Сары қымызды ішкен адам жадырап, терлегіш, көп ішсе маужырап ұйықтағыш келеді.

Түнемел қымыз – мол қордың үстіне сүт қышқылы арнаулы торсықта сақталып, екі тәулік сапырылған, пісуі жеткен қымыз. Түнемел қымыз асықпай отырып, ұзақ мәжілістерде ішуге даярланады. Оның қыздыратын күші болады.

Құнан қымыз – үш тәулік бойы ашытылады. Ол саумал ішпейтін адамдарға беріледі. Кейде ол ас пен тойларға апару, ұзақ отырыста ішіп отыру үшін дайындалады. Төрт тәулік бойы ашытылған қымыз дөнен қымыз, бес тәулік бойы ашытылған қымыз бесті қымыз, онан күштісі асау қымыз деген күшті қымыздар да көбінесе сондай мәжіліс, тойларға арналып ашытылған.

Саумал баяу ашытылған немесе ащы қымызға жаңа сауған бие сүтін қосып пісу арқылы жұмсартылған, қарттар мен балаларға арналған қымыз.

Қысырдың қымызы – бұл әдетте, қыс айларында ауру адамға немесе үлкен той-думандарға, кейде өте сыйлы қонақтарға арнап, жазда қысыр қалған, бірақ тайы еміп жүрген биелердің сүтінен ашытылады.

Қорабалы қымыз – қордың үстіне сүт құйып, бірнеше күн жиналған мол қымыз, оны қорланған қымыз деп те атайды.

Бал қымыз – қымызға тәттілік беру үшін, бал, қант, өрік, мейіз қосып піседі. Бал қымыз көбінесе сырқат адамға, балаларға, сондай-ақ жаңа босанған әйелдерге арналады.

Қысырақ қымыз – бірінші рет құлындаған биенің сүтінен ашытылатын қымыз. Қарағанда әлде қайда қуатты болады. Қысырақ қымызды әдетте ту қымыз деп те атайды.

Сірге жияр қымыз – бие ағытылар кездегі ең соңғы қымыз. Бие алғаш байланып, уыз қымыз ішерде бір той болса, бие ағытылып, сірге жияр қымызды ішерде тағы бір той болады.

Қымызмұрындық, бие байлап, алғашқы қымыз ішу рәсімі. Құлын байлап, бие сауылып, оның сүті қорланып ашытылған соң, жиналған қымызға ауыл ақсақалдары мен көршілер шақырылады. Яғни алғашқы қымыз көпке бұйырсын деген тілекпен дастарқан жайылып, бата жасалады.

2-топ: Ұлттық ат спорт түрлерін атап беріңіз!

Аламан бәйге, көкпар, қыз қуу, теңге ілу, аударыспақ, Жорға жарыс, Жамбы ату, Ат ерттеу, Ат омырауластыру, Ат үстінен тартыс т.б.

3-топ: «Ат-әбзелдерін атап беріңіз!

Олар: айыл – атқа ерді бекітуге арналған жабдық; ат дорба – атқа жем беруге арналған әбзел; ат тарақ – аттың жалын тарайды; ауыздық – аттың басын қалаған жаққа бұруға, тежеуге арналған шығыршық темір; ашамай – ер; белдік – қайыстан, былғарыдан қайып тігілетін бау; бұғалық – жылқыны ұстау үшін жасалған құрал; делбе – шанаға жегілген атты бұрып отыруға арналған; доға – атты шанаға жеккенде қамытты тәртеге жалғастыратын әбзел; ер – салт мініс әбзелі; ершік – жегу әбзелдерінің бірі; жабу – малдың үстіне жабатын жамылғы; желдік – тоқым мен ер қапталының арасына салынатын киіз; жүген – жылқыны жөнге келтіріп отыратын әбзел; көтерме – атты арбаға, шанаға жеккенде ағаш жетегін көтеретін бау; көпшік – ердің үстіне төселетін төсеніш; кәсен – жылқыны матау әбзелі; қамшы – атты жүргізу үшін сабалап отыруға арналған құрал; қамыт – көлікті арбаға немесе шанаға жегу үшін пайдаланылады; қанжыға – салт атқа бөктерген затты байлайтын жіңішке қайыс таспа; өмілдірік – ердің артқа кетпеуін қамтамасыз етеді; өре – аттың алдыңғы және артқы аяғына салатын тұсау; таға – жылқының мұздан таймауы үшін тұяғына қағылады; тебінгі, тепкіншек – ер-тұрманның құрамына жататын әбзелдердің түрі; терлік пен тоқым – ерд

тапсырма: «Оқушы көзімен» /Жылқы фермасын құру.

6-әрекет: бағалау

7-әрекет: рефлексия

8-тапсырма: Үй тапсырмасы:

1-топ: Құлагер / слайд

2-топ: Абсент/ мәлімет

3-топ: «Менің сүйікті жануарым-жылқы, өйткені ....» / жалғастырып әңгіме құрау.

1-топ

Жылқының морфологиясы

Жылқы қаңқасы басқа да сүтқоректілер секілді 250ден астам сүйектерден құралған. Кез келген ересек жылқының қаңқасы 252 сүйектен құралады, бірақ тек араб жылқысының…