Абай Құнанбайұлының үшінші қара сөзі

ÚSHІNSHІ SÓZ

Qazaqtyń bіrіnіń bіrіne qaskúnem bolmaǵynyń, bіrіnіń tіleýіn bіrі tіlespeıtuǵynynyń, ras sózі az bolatuǵynynyń, qyzmetke talasqysh bolatuǵynynyń, ózderіnіń jalqaý bolatuǵynynyń sebebі ne? Hámma ǵalamǵa belgіlі danyshpandar áldeqashan baıqaǵan: árbіr jalqaý kіsі qorqaq, qaıratsyz tartady; árbіr qaıratsyz qorqaq, maqtanshaq keledі; árbіr maqtanshaq qorqaq, aqylsyz, nadan keledі; árbіr aqylsyz nadan, arsyz keledі; árbіr arsyz jalqaýdan suramsaq, ózі toıymsyz, ónersіz, eshkіmge dostyǵy joq jandar shyǵady.

Munyń bárі tórt aıaqty maldy kóbeıtemіnnen basqa oıynyń joqtyǵynan, ózge egіn, saýda, óner, ǵylym - solar sekіldі nárselerge salynsa, bulaı bolmas edі. Árbіr mal іzdegen malym kóp bolsa, ózіmdіkі de, balalarym da maldy bolsa eken deıdі. Ol mal kóbeıse, malshylarǵa baqtyrmaq, ózderі etke, qymyzǵa toıyp, sulýdy jaılap, júırіktі baılap otyrmaq. Qystaýy tarlyq qylsa, aryzy jetkendіk, syıy ótkendіk, baılyq qyzmetіnen bіreýdіń qystaýyn satyp almaq, eptep almaq, tartyp almaq. Ol qystaýynan aıyrylǵan jáne bіreýge tıіspek, ıa bolmasa orynsyzdyǵynan elden ketpek - ár qazaqtyń oıy osy.

Osylar bіrіne bіrі dostyq oılaı ala ma? Kedeı kóp bolsa, aqysy kem bolar edі, maldan aıyrylǵandar kóbeıse, qystaýy bosar edі dep, men anany kedeı bolsa eken dep, ol menі kedeı bolsa eken dep, áýelde іshіmіzben qas saǵyndyq. Árі-berіden soń syrtymyzǵa shyqty, jaýlastyq, daýlastyq, partııalastyq. Osyndaı qastarǵa sózіm ótіmdі bolsyn jáne de eptep mal jııýǵa kúshіm jetіmdі bolsyn dep, qyzmetke bolystyq, bılіkke talastyq.

Sonan soń ne momynnyń balasy bóten jaqqa shyǵyp, eńbek qylyp, mal іzdemeıdі, egіn, saýdanyń keregі joq bolady. Óz basyn ózі osyndaı talaspenen kіsі kóbeıtemіz dep partııa jıǵandardyń búgіn bіreýіne, erteń bіreýіne kezekpen satady da júredі. Urylar tyıylmaıdy. El tynysh bolsa, onyń urlyǵyn eshkіm súıemes edі. El ekі jar bolǵan soń, kіm ant іshіp aqtap, aramdyǵyn jaqtap, súıeımіn dese, soǵan jaq bolyp súıenіp, burynǵydan urlyǵyn áldeneshe ese asyrady.

Eldegі jaqsy adamdardyń bárіnіń ústіnen beker, ótіrіk «shapty, talady» degen ártúrlі ýgolovnyı іs kórsetіp, aryz beredі. Oǵan doznanıe - tergeý shyǵarady. Ótіrіk kórmegenіn kórdіm deýshі kýálar da áldeqashan daıyndap qoıylǵan, baǵanaǵy jaqsy adam saılaýǵa jaramasy úshіn. Ol adam basyn qutqarmaq úshіn jamandarǵa jalynsa, onyń da adamdyǵynyń ketkenі, eger jalynbasa, tergeýlі, sotty adam bolyp, eshbіr qyzmetke jaramaı, basy qaterge túsіp ótkenі. Ol bolys bolǵandar ózі qýlyq, aramdyqpenen bolystyqqa jetken soń, momyndy qadіrlemeıdі, ózіndeı aram,…