Абай жолы роман-эпопеясын оқыту әдістері 11-сынып

М.ӘУЕЗОВТЫҢ «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАН-ЭПОПЕЯСЫН

ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

Камарова Гульжан Каптагаевна, Талдықорған политехникалық колледжі, Картаева Айжан Маратбекқызы

Халқымыздың бүгінгі тарихында, мәдениеті мен әдебиетінде Мұхтар Әуезовтің алатын орны ерекше, оны бір сөзбен айтып жеткізу қиын. Аса алып тұлға – табиғат пен қоғамның айрықша бір көрінісі. Мұхтар Омарханұлы Әуезов қазақ мәдениеті мен әдебиеті үшін дара да күрделі тұлға. Ол – әлемдік тұлға.

Әлемнің жазушылары мен ғалымдары жоғары баға берген адамзаттың Әуезовінің шығармашылық мұрасын бүгінгі және болашақтағы ұрпаққа таныту – әдебиеттегі маңызды мәселелердің бірі. Себебі әдебиеттегі кесек тұлға Әуезов шығармашылығын оқыту мәселесі өте күрделі сала болғандықтан, терең білімпаздық пен аса ізденімпаздықты қажет етеді. Әр шығармасын оқыту үшін үлкен дайындық, терең эрудиция, үлкен жүрек пен сезім қажет. М.Әуезов шығармашылығын зерттеуші жазушы-ғалым Т.Жұртбайдың сөзімен айтсақ: «Әуезовтің өмірі мен шығармашылық жолының өзі қазақ мәдениетінің рухани тарихындағы құбылыс. Ол сан-салалы және жинақтай зерттеуді қажет етеді», - деп ескертеді. [1]

Жазушының шығармашылығына арналған зерттеулер негізінен жекелеген ғылыми тақырып пен жанрлық, теориялық, танымдық тұрғыда дара-дара қарастырылды.

Адамзаттың ақыл-ойының ғұлама жазушысы Мұхтар Әуезов шығармашылығын қалай оқыту керек, оны жастардың бойына қалай сіңіру керек, осы мәселе әрбір әдебиетші ұстазды ойландырып келгені рас. Себебі, М.Әуезов шығармашылығын оқыту дегеніміз - үлкен мұхитқа сапар шеккенмен тең деген сөз. Қай кезеңде, қай туындысын алсақ та, Әуезов туындыларының тақырыбы мәңгілік мәселені қозғайды. Қазақ халқының өткен тарихын баяндап, толғағы жеткен мәселелерді көтеріп, ел тұрмысының шынайы болмысын көрсетіп, адамдар тағдырының шындығын суреттейді. Осыған байланысты М.Әуезов шығармашылығын оқытуды алға тартқан Қ.Бітібаева өз сөзінде былай дейді: «Ұстаздар қауымы Әуезов тағлымын оқу мен тәрбие беруде тиімді пайдалануы, қажетке айналдырудың көзін тауып, қонымды жолын ізденуі керек. М.Әуезов шығармашылығын оқытудың тиімді жолдарын іздеу бүгінгі оқыту үрдісінің талап деңгейінен туындайды», - дейді. [3]

М.Әуезов шығармашылығын оқытуды тұтастай қарастырып, іргелі еңбек жазған Қ.Бітібаева «Әдебиет пәнін оқытудың тиімді жолдары» атты оқу құралында: «... әдебиет пәні жас жеткіншектерге жай ғана білім беріп қоймайды, ол өмірдің ең қымбаттысы, ең асылы – жақсылық пен ізгіліктің ұрығын себеді. Әдебиет пәнінің әр сабағын – адам бойындағы асқақ арман, берік сенім, әсемдік пен сұлулыққа құштарлық тәрізді ең мөлдір сезімдер мен кісілік қасиеттер туралы сырласу сабағы десек те болады. ...Бұл пән жас қауымды мақсатты өмір сүруге үндейді, оны туған анасын сүюден Отанын сүюге, бүкіл адамзатты сүюге дейін жетелейді [3]. Әдебиет пәнінің алдында тұрған осындай қасиетті мақсат ең алдымен сабақ процесінде, оның әр тақырыбында жүзеге асырылуға тиіс. Сондықтан әр сабақты, яғни әр сабаққа бөлінген 90 минутты тиімді етіп ұйымдастыра білу ісі мұғалімнен ерекше творчестволық жұмысты, ойлы

да зерделі еңбекті талап етеді», - дейді. [2] Осы аталмыш еңбекте ұстаз жазушының өмірбаянынан бастап, әңгімелері, драмалық туындылары, «Абай жолы» эпопеясын оқытудың инновациялық технологиясын тұтас қарастырады. Сабақ типтері мен түрлері, проблемалық, ұжымдық, дамыта оқыту, даралап, саралап оқыту технологиясына сүйене отырып, ұлы жазушы шығармашылығын оқытудың өзекті мәселесін көтереді. Білімгерлердің шығармашылық жұмыстарына ерекше көңіл бөледі. Мысалы, М.Әуезов өмірін өтудегі сыр – толғау, ой – толғау, жыр – толғаулар, Абай, М.Әуезов атына жазылған өсиет-хаттар, сөзбен жазылған ескерткіштер, сауалнамалар, хабарламалар, т.б. Сөз жоқ, бұл шығармашылық жұмыстар бүгінгі технология талаптарының мақсатынан шыға білген. Яғни білімді тұлғаға қарай бағыттай беру, жан- жақты дамыған тұлға қалыптастыру мәселелері еңбекте қамтылған.

«Абай жолы» эпикалық аса ірі туындыны оқыту ізденістерін М.Әуезовті таныту ғылымына қосылған сүбелі ізденіс деп айтуға болады. Ең алдымен ұстаз «Абай жолын» тереңдете оқытуды негізгі ұстаным ете отырып, оны меңгертудің жеңіл, оңтайлы жолдарын қарастыруы тиіс. Мысалы әр кітаптың әр тарауы бойынша жасаған дидактикалық материалдары өте тиімді болып құрылған. Үлгісі:

І кітапта

Тараулар Негізгі оқиғалар Абайдың іс-әрекеті 1. «Қайтқанда» Қодар мен Қамқа өлімі Қодар мен Қамқаның өлімін көріп үркеді, қатты шошып, ауырып қалады. 2. «Қат-қабатта» Абайдың Қарқаралыда Шөжені алғаш көруі

Шөже өнеріне сүйсінеді, әрі әкесі үшін қатты ұялады. Шындықты мойындайды. 3. «Жолда» а) Абайдың Қарқаралыда Шөженің өткір сынға толы өлеңін естуі, оның әсері ә) Бөжейдің батасы, сәби Камшаттың аянышты халі

Алғаш рет әкесінің қаталдығына қарсы шығуы (Кәмшат мәселесі жайында)

Бұл көмек-нұсқаулар білімгерлерді аса көлемді еңбек ішіне батырып жібермей, ең негізгі мәселелерді дөп басып табуға, алдарындағы проблемаларды жеңіл шешуге түрткі жасап отырады. Образдарға талдағанда топтап, жинақтап беру, образдардың негізінде жатқан жазушы проблематикасын ашу мақсатындағы проблемалық сұрақтарды, көмекке келетін дидактикалық материалдарды өте тиімді қолданады. Мәселен, Құнанбайлар әлемін мына проблемалар аясында қарастыруға болады:

Сабақтың мазмұны,

негізгі элементтері

Әдіс-тәсілдер Оқу жабдығы

Кіріспе 1. Анкета сұрақтарына жауап 2. Баяндау, әңгімелеу

Таблица плакат