Абай жолы роман эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты 9 сынып

Қазақстан Республикасының ғылым және білім

министрлігі

Алматы қаласы

Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері, болашақ дамуы

бар саяхат маршруты

Секциясы: әдебиет

Тақырыбы: «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ұлттық дәстүр

сипаты

Авторы: А. Розыбакиев атындағы орта мектептің 9-сынып

Бірлікжан Еркем

Жетекшісі: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Қожахметова

Роза Саутжанқызы

2016-2017 оқу жылы

Мазмұны

І. Кіріспе

1 тарау

Этнолингвистика саласының зерттелу жайы

Этнолексикалық қолданыстардың тілдегі көрінісі

Көркем шығармалардағы этнолингвистикалық атаулар

ІІ. Зерттеу бөлімі

тарау

«Абай жолы» - ұлттық құндылықтың алтын діңгегі

«Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты

«Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық ойын түрлері

ІІІ. Қорытынды

тарау

Зерттеу нәтижесін қорыту және қорытындыдан

туған пайымдаулар

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Тезис

1.Зерттеу тақырыбының көкейтестілігі:Қазіргі таңда ұлт мәдениетін жаңғыртып, тануда, әсіресе бұрынғы кеңестік жүйеде өмір сүрген сан ұлттар тарихын зерделеу, тарих қойнауынан тіл арқылы жеткен мәдениеттің мәйегін таразылау, салмақтысын, сапалысын сол ұлттың рухани арқауы ету өзекті мәселелердің бірі болып отырғаны сөзсіз. Ел егемендігінің оң өзгерістері қазақ қоғамында тың серпін туғызып, елдің рухани жадынан ұмыт бола жаздаған ата мұраға – этнолингвистикалық атауларға, яғни, әдебиетіміз бен өнеріміздің асыл қазыналарына қайта үңілуге мол мүмкіндіктер алып берді. Кейбір мағыналық бірліктер уақыт озған сайын көпшілік жадынан шығып, оның кейбір сұлбасы ғана сақталынып қалған. Сондықтан этнолингвистикалық атауларды әсіресе, табу сөздерді зерттеуді жөн көрдім.

2. Зерттеу нысанасы: «Абай жолы» роман-эпопеясы, І,ІІ,ІІІ,ІV том

3. Зерттеу мақсаты:«Абай жолы» роман-эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулардың ,әсіресе, табу сөздердің сипатына тоқтала отырып, ұлттық құндылық ретінде тану

4. Зерттеу міндеттері:

- «Абай жолы» роман-эпопеясындағы этнолингвистикалық атауларды іріктеу;

- Шығармадағы табу сөздерді сұрыптау, жинақтау;

- «Абай жолындағы» кейіпкерлерге қойылған табу сөздерді талдау.

5. Жетекші идеясы:«Абай жолы» роман-эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулардың ,әсіресе, табу сөздердің көрінісі- ұлттық құндылықтардың бастауы екеніне көз жеткізу

6. Зерттеу әдістері:Зерттеу проблемасы бойынша «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атауларды, табу сөздерді талдау-жинақтау, сұрыптау, көлемін анықтау, ұлттық дәстүр белгілерін табу, нәтижесін қорыту

7. Зерттеудің практикалық құндылығы: Бүгінгі таңда әсіресе біз сияқты қала баласы батыс ағымына еліктеп, ұлттық құндылықтардан ада болды. Яғни, ұлттық салт-дәстүрімізді ұмыта бастадық. Этнолингвистикалық атаулар салт-дәстүрді дәріптеуші бірден-бір тілдік мағына деп білемін. Қазіргі жас ұрпақ көркем шығарма оқуға қызықпайды. Менің басты мақсатым – «Абай жолы» роман-эпопеясының тұнып тұрған ұлттық құндылық, тәрбиенің қайнар көзі, ұлттық дәстүрдің алтын діңгегі екеніне құрбы-құрдастарымның көзін жеткізу.

Сонымен қатар, эпопеядағы табу сөздердің ұлттық құндылықтарды дарытуға септігі мол деген көзқарастамын.

8. Зерттеудің негізгі тұжырымдары: М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы табу сөздер- ұлттық дәстүр көрінісі, бүгінгі таңда ұмыт болып бара жатқан баға жетпес байлығымыз.

Аннотация

Оқушы зерттеу мақсатына жеткен. «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулар арасынан табу сөздерді сұрыптап, көркемдік сипатын ұлттық құндылық ретінде таныту мақсатында толыққанды еңбектенген. Табу сөздердің салт –дәстүріміздегі маңызын ашқан, сонымен бірге қала баласының санасынан ұмытылып бара жатқан ұлттық құндылықтарымызды дәріптеуге ой тастап, көркем әдебиет оқуға шақырған, этнолингвистикалық атаулардың жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы туралы болжам жасаған. Ұлттық дәстүр белгілерін табу жолында эпопеяға жан-жақты талдау жасап, нәтижесін қорытқан.

М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулар – ұлттық құндылықтар бастауы екеніне көз жеткізе ккеліп, бұл шығарманың ұлттық идеяны көтерген рухы биік туынды екенін дәлелдеген.

А.Розыбакиев атындағы орта мектептің

9-сынып оқушысы Бірлікжан Еркемнің

«Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық

дәстүр сипаты атты ғылыми жұмысына

ПІКІР

Көркем шығармалар оқып, ондағы ұлттық құндылықтарды саралау, зерделеу, зерттеу қазіргі мектеп оқушыларының игілікті істерінің бірі. Тәуелсіз еліміз елдігін бүкіл әлемге дәлелдеп жатқанда, халқымыздың ұлттық дәстүріміздің рухани құндылығын дәлелдеу бүгінгі ұрпақтың негізгі міндеті деп білемін.

Еркем өзінің зерттеу жұмысында М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атауларды, табу сөздерді іріктей отырып, оларды жаңа қырынан түсіндіріп, өз ойын теориялық тұрғыдан көрсетеді. Оқушы көркем шығарманың құндылығын, ғылымилығын салт-дәстүрімізбен өзектестіре талдап, тұжырымды ой айтады.

Қазіргі өскелең ұрпақтың санасына ұлттық дәстүрді сіңірудегі мазмұнын көрсеткенімен оқушы еңбегі құнды.

Жетекшісі Қожахметова Роза Саутжанқызы

І. Кіріспе

1тарау

1.1 Этнолингвистика саласының зерттелу жайы

Этнолингвистика – этностың болмысынан туындап, санасында сараланып, тарихи жадында сақталып, тіл арқылы ғасырлар бойы қалыптасқан рухани-мәдени мұра ретінде атадан балаға, әулеттен нәсілге ауысып келе жатқан дәстүрлі мирасты жаңғыртып, танымдық мәнін ашып, болашақ ұрпаққа ұсыну мақсатына байланысты дүниеге келген тіл білімінің күрделі де құнарлы саласы. Этнолингвистика – жалпы ғылымға тән дифференция процесінің тіл біліміндегі бір көрінісі іспетті іштей жіктелудің нәтижесінде пайда болған. Тіл білімінің экстролингвистика, психолингвистика, паралингвистика, т.б. салаларымен қатар тұрады. Этнолингвистикалық көзқарас алғаш 19 ғ-дың 2-жартысында В.Гумбольдт, А.А. Потебня зерттеулеріндепайдаболды. Сондықтан Этнолингвистикалық зерттеулердің бірде сөздік қордың қойнауында сақталып көне дәуірден келе жатқан байырғы лексиканың мазмұнын ашуға бағытталғанын білсек, бірде этнос болмысынан, дүниетанымынан туындаған тілдік фактілердің сырын ашып, пайда болуын айқындауды мақсат еткенін көреміз. Бұл сала көп жағдайда этностың шығу тегіне, салт-дәстүріне, сондай-ақ өмір-тіршілігіне қажетті де ерекше орыналатын заттық мәдениеттің қыр-сырына ерекше мән беріп келеді. Этнолингвистиканы тілдегі этнограф

Этнолексикалық қолданыстардың тілдегі көрінісі

Тіл этностың бүкіл рухани, мәдени байлығының негізгі көрсеткіші болып табылады және ұлт тіліндегі этномәдени лексика ұрпақтан- ұрпаққа жетіп, оның мәдени мұрасы ретінде мәңгі сақталады. Кез келген тілдің көрінісі халықтың тарихына, мәдениетіне, әдебиетіне, салт- дәстүріне, әдет- ғұрпына, дүниетанымына, жалпы тұрмыс- тіршілігіне байланысты болып, сол тілден мол деректер беретіні мәлім. Тілді мәдениетпен байланыстыра зерттейтін, сонымен бірге тілдің қызметіндегі және қалыптасуындағы, дамуындағы лингвистикалық, этномәдени және этнопсихологиялық факторлардың өзара әсерін, бір-бірімен байланысын қарастыратын тіл білімінің жаңадан дамып келе жатқан саласы- этнолингвистика болып табылады.

Ғалым Е. Жанпейісов: « Этнолингвистика өзінің бітім- болмысы, табиғаты жөнінен жалпы тарихи категория болып табылады. Себебі ол этностың қазіргісін ғана емес, көбінесе өткенін зерттейді. Ал этностың өткені оның этномәдени лексикасынан айқынырақ көрінеді»,- дейді .

Этнолингвистиканы арнайы зерттеген ғалым М.М. Копыленко: «Этностың тұрмыс- тіршілігі, қазіргі болмысы мен тарихы, оның материалдық және рухани мәдениетінің тілдік көріністері айқындалады және жете зерттеледі »,- деп анықтайды . Ғалым Ж. А. Манкеева « Қазіргі тіл білімінде ұлттың рухани- мәдени қазынасы ретіндегі тілді зерттеудің ауқымы кеңейе түсуде. Оның себебі: әр тіл өз бойында ұлт тарихын, төл мәдениетін, танымы мен талғамын, мінезі мен санасын, кәсібі мен салтын, дәстүрі мен даналығын тұтастықта сақтаған таңбалық жүйе. Осындай мазмұнды құрылымына сәйкес ол жай таңбалық жүйе емес, ол- мәдениет айнасы. Олай болса, ондай жүйені зерттеуде дәстүрлі құрылымдық лингвистиканың мүмкіншілігі шектеулі екені байқалады. Себебі бұл арада тілдің қызметі тек коммуникативтік емес, ол (тіл) – этномәдени ақпаратты жинап, сақтаушы, жеткізуші, келесі ұрпаққа жалғастырушы, сайып келгенде ұлтты бір бүтін етіп тұтастырушы»,- деген пікірі тіл мен мәдениеттің сабақтастығын, тілдің бойындағы ұлттық сипатты айқындай түседі .

Қазіргі этнолингвистиканың теориялық және практикалық қажеттіліктерінің негізінде этномәдени лексика қарастырылып, линвистикалық талдаулар жүзеге аса бастады. Сөздердің белгілі бір ұлтқа қатысты қолданыстық сипаты осы этнолексика аясында қарастырылады.

Қазақ тіл біліміндегі этнолексика этнографиялық, тарихи, лексика- семантикалық, этимологиялық, танымдық тұрғыдан қарастырылып келеді. Қолданыстағы сөздің этноқызметі, мағынасы оның тілдік қатынастағы жұмсалу ерекшеліктерін айқындаумен маңыздырақ. Мәтін құрамындағы сөздің, сөз тіркесінің этнолингвистикалық қолданылу ерекшеліктерінің айқындалуы тілдің әлеуметтік ортадағы қызметі туралы жан- жақты хабар беруге бағытталады. Тіліміздегі сөздердің мәтін ішіндегі қолданысы этнолексика арқылы көрініс беріп, тұтастай бір ұлттың этномәдени, тарихи, ұлттық бітім- болмысын таныта түседі.

Этнолексикалық қолданыстар тек атауыштық қызмет атқарып қана қоймайды, сонымен қатар олардың қарым-қатынастық ролі де айқын көрінеді. Этнолексика арқылы қазақ халқының дүниетанымы, ұлттық ерекшелігі көрініс беріп, этнолексикаға қатысты атаулар қолданыс барысында әр түрлі мағыналық реңктерді кеңінен қамтиды. Қазақ тіліндегі этнолексика, этноатаулар ауыз әдебиетімізде, көркем шығармаларда кеңінен қолданылып, сол ұлттың табиғатын айқын көрсетіп бере алады. Тіліміздегі этнолексикаға жатқызылатын атаулар этностың тілінен, сол этнос туралы жазылған көркем әдебиеттен орын алады және ұрпақтан- ұрпаққа ұлттық әрі рухани байлығымыз іспетті жеткізіліп отырады.

Этнолексика, мәдени лексика жайлы құнды пікірлер ғалым Ж.А. Манкеева еңбектерінде қарастырылып, дәлелді тұжырымдар берілген. Ғалым этнолексикаға былайша баға береді: «Сонымен көне тамырлы этнолексика халықтың этномәдени тарихы және тілдік шығармашылығы туралы баға жетпес «ақпарат» көзі болып табылады. Оның негізін құрайтын тұрмыстық лексиканың дені- ұлттық материалдық мәдениеттің реликті әрі рухани байлығымыздың түбірі. Себебі бұл жүйедегі сөздер тек атауыштық қызмет қана атқармайды. Қазақ тіліндегі заттық мәдениетке қатысты атаулар немесе тұрмыстық лексика қазақ халқының материалдық өндірісінің деңгейін, сипатын, түрлерін және шаруашылық пен тұрғын үй мүліктері, киім мен тұрмыс бұйымдарын әшекейлеуге қажет мұқтаждықты қамтамасыз етуге бағытталған қазақтың халықтық қолөнер бұйымдарын бейнелейді. Ал олар – қазақ халқының материалдық қана емес, рухани да байлығының көрсеткіші» Ғалымның пікірінде атап өтілгендей, тіліміздегі этнолексиканы құрайтын атаулар сан-салалы болып келеді.

Көркем шығармалардағы этнолингвистикалық атаулар

Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы» (1928 ж) повесінде қазақ халқының өмірін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, болмысын, танымдық көрінісін бейнелейтін этномәдени лексика молынан кездесіп, ұлт тарихын айқындайтын ақпарат көзі болып табылады. Көркем шығармада қолданылатын этноатаулардың ұлттық бояу жасаудың бірден-бір құралы, негізі болатындығына көз жеткізу үшін, осы повестен алынған төмендегі үзінділерді келтіруге болады.

Қазақтың тұрмысынан хабардар ететін этнолексика үй-ішіндегі тұрмыстық заттарды атап қана қоймай, сол ұлттың өмірінен, тұрмысынан, тыныс- тіршілігінен толықтай түсінік беретініне көз жеткізуімізге болады.

1.«Жалғыз әйнек жаман үй, төсеніші- жалаң ши. Жаман шидің төр жағы- ала сырмақ, текемет, текеметте- Күнікей, жалғыз әйнек түбінде. Алты көзден үшеу жоқ , лақтар ойнап сындырған. Қалғаны аман қалсын деп, әйнекті жүдә жұлдырған. Күн жылыды не керек? Бала- шаға, қозы- лақ жол қып алды әйнекті. Лақ ойнақтап көрпеге, жығып кетеді шәйнекті.»

2.«Әйтеуір көктің көлемі ғой, бір жағынан, Құлтума мен Жұматайдың еңбегін еміп, бір жағынан, қызымен екеуі байлардың жібін иіріп, алашасын, бауын тоқып, сырмағын сырып, кестесін тігіп, ұрттап- жалап жаз бойы тамақтан кенде болған жоқ.».

3.«Құдалардың келу қарсаңында бозбалалар да дәмелі аттарын таң асырып, ер- тоқымын, айыл- тұрманын түзеп, қам қылысты. Анадай жерге сегіз қанат ақ отау тігіліп, іші кілем, киіз, алаша, көрпе, жастық, түс киізбен безелді.».

4.«Өз әлінше Шекер де үйінің ішін мырсындай қылып қойыпты. Атасы өлсе, атамайтын жалғыз қара ала сырмағынтөрінің алдына төсепті. Ноқталы кебісін, тот әбдіре, шалжақ ауыз сандығын, шоқпыт төсегін, тон-мон, жүн-жұрқаларын текшелеп жинап, ескі алашамен бүркеген болыпты. Бұрын жадағай- жайдақ жататын қазан-аяқ жаққа шыпта құрыпты, жалғыз-ақ от басында тұратын қара құман жылжып барып, босағадан орын алыпты.». Жоғарыда берілген…