Абайды оқы, таңырқа ғылыми жұмыс материалы

Түркістан облысы Мақтаарал ауданы

С.Мұқанов атындағы №40 жалпы орта мектебі

Тақырыбы: Абайды оқы, таңырқа...

Бағыты: Ақынның ынтымақ , білім, ғылым, туған ел, жер және сүйіспеншілік туралы жазған еңбектері

Зерделеу жоба үлгісін құрастырған: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Еркебаева С.С.

Зерделеу жоба жетекшісі: Орынқұлова Б, жоғары санатты, III деңгейдегі, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, С.Мұқанов атындағы №40 жалпы орта мектебі

Мазмұны:

Кіріспе

1.Кемел ақын, кемеңгер ойшыл

Негізгі бөлім

1.Абай шығармаларының өзектілігі

2.Абай поэзиясындағы халық мүддесі

3.Абайдың қара сөздері

4.Абай шығармаларындағы көркемдік ерекшеліктер

5.Абай шығармаларындағы бай сөз қоры

Қорытынды

1.Даналық ойдан дән ізде

Пікір

Құрметті әдебиет сүйер қауым!

Бұл зерделеу жобаны 2018-2019 жылының жұмыс жоспарына сәйкес Абай Құнанбайұлының шығармашылығына байланысты қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Еркебаева Сауле зерделеу жоба жұмысын бастады. Бұл мұғаліміміз салмақты, сабырлы, ізденімпаз, талапшыл .Мектепте жаңартылған білім мазмұны бойынша оқу бағдарламасына сәйкес сабақ беріп келеді. Облыстық, аудандық байқауларға қатысып, жүлделі орын алып, алғыс хат, дипломмен марапатталған.Білім беру ісінің үздігі медалінің иегері.Еркебаева Сауле бұл жобаны жазу барысында қызығушылық танытып, ақынның шығармаларын толық оқып, танысып, тіл мамандарымен ақылдасып, зерделеу жұмысын жүргізді. Ақын шығармалары бойынша көп іздену жұмыстарын алып барды . Жазу барысында жан-жақты дайындық үстінде болды. Ғаламтор желісіне сүйенбей, Абай туралы сатылымдағы кітаптарды алып, мектептегі кітапханаларға барып бірнеше мәліметтер әкеліп, одан түйінді ой жинай білді. Әріптесімнің зерделеу жоба бойынша шығармашылық жұмысын мен жоба жетекшісі ретінде өте жақсы деп бағалаймын.

Зерделеу жоба жетекшісі: Орынқұлова Б, жоғары санатты, III деңгейдегі, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, С.Мұқанов атындағы №40 жалпы орта мектебі

Абстракты

«Абайтану» бағыты бойынша ақынның ынтымақ, бірлік , ғылым, туған ел, жер, сүйіспеншілік тақырыптарында жазылған өлеңдері, қарасөздері жайлы зерделеу жоба жұмысы берілген.Абай қазақ әдебиетіндегі ұлы тұлға, маңдай алды ақын екені, таңдаулы туындылары дүние жүзі шығармаларымен деңгейлес тұрғаны білген адамға айқын шындық болғаны жайлы айтылады. Сонымен бірге ақынның өз заманымен,қоғам өмірімен қатынас-байланысы, жалпы дүние болмыстан алатын әсерлері сан алуан, оны бірнеше нақтылы жағдайлармен шектеуге, бір жақты, тар көлемде түсінуге болмайтындығы көрсетіледі.Басты мәселе –Абай халықтың түбегейлі мүддесі, арман-тілектерін қаншалықты терең ұғынып, түсініп қандай ойшылдық деңгейде, қандай көрке мдік қуаттылықпен айтып жеткізе алатындығы баяндалады. Абай сөзінің мәні терең. Сондықтан қай сөзді болсын жеңілдетіп, үстіріт қарап, бір жақты түсінуге жол берілмейтіндігі және білім, ғылым, сүйіспеншілік, туған ел, жер, ынтымақ жайлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі мен сөздік қорының бай екендігі көрсетіледі.

Абайдың өлеңдерінің ішінде өзге шығармаларына ұқсамайтын мазмұны жағынан да, көркемдік бітімі жағынан да ерекшеленіп тұрған үздік туындылары жайлы сөз етіледі. Абайдың жастарды ғылым-білімді үйренуге ұмтылғаны, ақынның өзі өмір сүрген ортаның, тағдырдың талқысына түсіп, шырқы бұзылған халықтың, ел-жұрттың бейнесін асқан көркемдік шеберлікпен суреттегені ақын өлеңдерінде айқын көрсетіледі.Абай поэзиялық шығармаларды аударғаны, үлкен талғампаздықпен таңдап, кейбір өлеңді ғана іріктегені жайлы, айтылған ойды қазақша жеткізуде асқан шеберлік танытып таң қалдыруы бүгінгі жобада қамтылады. Өнер үйрену, білім-ғылымды игеруі жайлы мәселелерді қара сөздерінде кеңінен толғағаны, үлкен көрегендікпен көптеген құнды пікірлер түйіндегені беріледі. Абайдың қазақ тілін дамытуға, әдеби тілді поэзия тілін өрістетіп, жаңа сөз өрнектерімен байытуға сіңірген еңбегі ұлан-асырлығын, Абай поэзиясының тілі, сөз кестесі мен өлең өрнегі кіршіктей қоспасы жоқ саф таза халықтығымен, келісті қарапайымдылығымен тартымды сонылығы мен құндылығын оның шығармалары бүгінгі жоба барысында талданып, зерделенеді.

Кіріспе

Кемел ақын, кемеңгер ойшыл: Абай қазақ әдебиетіндегі ұлы тұлға, маңдай алды ақын, кемеңгер ойшыл. Сан ғасырлық бай поэзиясы ел қамын жоқтаған жүздеген ерен жүйрік жырау –жыршы ақындары бар қазақ әдебиетінде Абай орнының ерекше болуы тегін емес.

Ұлы ақынды заман туғызады дейміз, бұл ап-айқын, үйреншікті қағида көрінгенімен, зер салып қарастыруды қажет ететін өте күрделі мәселе. Ақын үлкен творчестволық тұлға болып қалыптасып, жетіп, кемеліне келуі үшін тиісті қоғамдық жағдай, аса зор дарын мен даналық, үздіксіз еңбек, ізденіс –осылардың бәрі ақын бойында түйісіп келуінде.

Абай қазақтың жаңа реалистік жазбаша әдебиетінің негізін салды. Абайдың шындық дарыны аса қуатты және сан қырлы. Ол – керемет суреткер ақын және сыршыл лираның сирек кездесетін шебері.Сонымен бірге Абайды ойшыл ақын дейміз. Мұны алдымен ақынның өмір құбылыстарын терең толғап айту жағы басым келетін өлеңдеріне қатысты айтамыз. Сонымен қатар өмір, адам тағдыры, дүние, заман ағымы, жайлы пікірлері, дүние-танымы көбірек көрінетін өлеңдеріне қатысты, яғни ойшыл –философ ақын деген мағынада да айтамыз.

Абай поэзиясы ақын өзі өмір сүрген тұтас бір тарихи дәуірді жан-жақты, барынша толық бейнелеп берді дейміз. Бірақ ақын творчествосы жарты ғасырды қамтитын тарихи дәуірді танытады деу аз.Сол замандағы қоғамдық өмір салтының, ой –сана, ұғым –түсініктердің бірнеше ғасыр бойы қалыптасқанын, түп –тамыры арыда жатқанын ескерсек, Абай поэзиясы қоғамының дамуындағы бір елеулі кезеңді бейнелеу арқылы халықтың тағдырын, ұлттық мінез –құлқын тарихи тұрғыдан кең арнада алып, қоғам көшінің, жеткен жерін ғана емес, өткен жолын да танытарлықтай етіп көрсете білді дегеніміз жөн.Ал қоғам өміріндегі көптеген адамгершілік, моральдық проблемалардың, мысалы, әділдік, бірлік , достық, еңбексүйгіштік, талаптылық, адалдық, солармен қатар озбырлыққа, жауыздыққа, екіжүзділікке төзбеушілік секілді сан түрлі мінез -құлық мәселелерді қай заманда да мәнін жоймайтындығын және қанша заман ауысып, уақыт, жағдай өзгерді дегенмен халықтың ұлттық ерекшеліктері, адамгершілік қасиеттері жаңғырып жаңаша сипат ала отырып, жалғастық тауып өрістеп , дами беретінін ескерсек,Абай поэзиясы кейінгі дәуірлердің, соның ішінде бүгінгі замандағы өмір шындығын танып –білуге үлкен себін тигізе алатынын мойындауымыз керек. Олай болса

Абай шығармаларында алдымен мейлінше мол, әр қырынан көрінетін, әрине, ақынның өз бейнесі, өз тұлғасы. Лирик ақын қоғам өмірінің шындығын өз көңіл –күйін білдіру арқылы танытады. Ақынның өз тұлға –бейнесі оны тебіренткен ой –сезімдерден, айтылып, баяндалып отырған өмірдегі алуан түрлі жағдайларға , қоғамдық мәселелерге, әр түрлі адамдардың іс –әрекеттеріне оның қатынасынан , берген бағасынан айқындала түсіп, жан –жақты толық көрінісін табады.

Ақын бейнесі дегеніміздің өзі де ылғи бір қалыпта, біркелкі сипатта көрінбейді, әр қырынан, әр жағынан ашылып отырады. Көптеген өлеңдерінде ақын өз көңіл күйін тікелей білдіріп, ойын тура айтады. Өлеңдері кейде сұхбат, сырласу, кейде насихат , кейде ойға шому, ой толғау түрінде әр алуан болып келсе, ақын бейнесі анық, айқын қалпында танылады. Ал кейде ақын өлеңін өз атынан, бірінші жақтан айтқанымен, өмірге жинақталып жасалған лирикалық тұлғаның көзімен қарайтыны байқалады. Поэзияда ақын өмірде болғанды ғана емес, болатын, болуы мүмкін жайларды жинақтап,шындыққа сәйкестендіріп айтатындықтан өлеңдегі ақынның бейнесі кейде осындай лирикалық тұлға қалпында көрінеді.

Зерделеу жұмысының мақсаты:

А.Құнанбайұлының шығармашылығын насихаттау, ақынның рухани мұрасынан сусындау, сөздік қорымызды байыту, бай сөз қорынан үлгі алу, көркемдік ерекшелігін анықтау, ұлттық құндылығымызды дәріптеу, өмір қажеттілігімізге жарату .

Негізгі бөлім

Абай шығармаларының өзектілігі: Абай жалпы жұртқа қаратып айтқан өлеңінде:

Бірлік жоқ, береке жоқ, шын пейіл жоқ,

Сапырылды байлығың, баққан жылқың.

Баста ми, қолда малға талас қылған

Күш сынасқан күндестік бұзды-ау шырқың,-

деген секілді сөздер халықтың қамын жеп толғанған ақынның жүрегінің түкпірінен шыққандай сезіледі де, мөлшерсіз қатты сын деуге келмейді.

Абай поэзиясындағы бірнеше өзекті, маңызды тақырыптар түсіп, шоғырланып келетін өлең –«Сегіз аяқ». Осы өлеңінде ақын елдің берекесін кетіріп, көзін аштырмай отырған бір-бірімен дауласу , қастасу, өтірік арыз беру секілді жаман әдеттер екенін нақтылап көрсетіп:

Таласып босқа,

Жау болып досқа,

Қор болып, құрып барасың, -

деп өкініш білдіреді.

Елді бірлікке, татулыққа шақыру –өлеңінің ең күшті сарыны.

Біріңді, қазақ, біріңді дос

Көрмесең, істің бәрі бос, -

деген үлкен қоғамдық мәні бар терең мағыналы түйінді ойын ақын ерекше тебіреніспен айтады.

Абай шығармаларындағы халық мүддесі: Ел мүддесі емес, өз мүддесін ойлаған адамдар Абай заманында да көп болды. Абай солардың бәріне де қарсы болып, ел бірлігін аңсады , мәдениетті елдердің қатарына жетуді, ауызбіршілігі күшті, азат ел болуды арман етті. Ақын өзінің «Сегіз аяқ» атты өлеңінде қазақ өмірімен байланысты мәселелердің әрқайсысына тоқталып:

Малыңды жауға,

Басыңды дауға,

Қор қылма, қорға, татулас.

Өтірік, ұрлық,

Өкімет зорлық

Құрысын, көзің ашылмас.

Ұятың, арың оянсын,

Бұл сөзімді ойлансын! –

дейді. Ақын бұл өлеңінде өмір шындығының бетін ашып қана қоймай, алға қойған мақсатты орындау үшін не керек екендігін де көрсетіп береді.

«Жігіттер, ойын-арзан, күлкі-қымбат» деген өлеңінде:

Кемді күн қызық дәурен тату өткіз,

Жетпесе біріңдікін бірің жеткіз.

Күншілдіксіз тату бол шын көңілмен,

Қиянатшыл болмақты естен кеткіз!-

деп татулықты қызық дәуренге балайды.

Кей құрбы бүгін тату, ертең бату,

Тілеуі, жақындығы –бәрі сату.

Көкірегінде қаяу жоқ, қиянат жоқ,

Қажымас, қайта айнымас қайран тату, -

деп достықта сатқындықтың да орын алатындығын айта келіп, татулықтың туын көтереді.

Ғылым –білімді уағыздаған ағартушы ақын ақылды, білімді адамды аса жоғары бағалауы әбден орынды. Не нәрсеге болсын ақыл-таразы, («ақыл –мизан, өлшеу қыл»), дүниенің сырын танып білуде ақылдың мүмкіндігі шексіз мол деп санайды.

Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек,

Әр нәрсеге өзіндей баға бермек.

Абайдың бұл пікірі ғылым үйренуге ұмтылған жастарға айтқан сөздерінен де айқын танылады.Ақын жастардың басқалар айтқан сөзге ермей, ақылмен өлшеп тапқан өз пікірі болу керектігін айтып, сол пікірде табандап тұра білуі қажеттігіне ерекше назар аударған.

Оқалы тонға бола ар-ұятын сатып, мақтанға семірген, жылтырауық таққанға қуанып, өзінің ғана емес, өзгелердің де мазасын алған адамға жоламауын, одан да ғылымның ғана пайдасы бар екенін баса айтады:

Миың болса жолама,

Бос желігіп шапқанға,

Бір ғылымнан басқаның

Кеселі көп асқанға.

Жастарды білімді болуға шақыру, алған білімді пайдалы қажетке жарату идеясы «Интернатта оқып жүр...» атты өлеңінде өз жалғасын тапқан:

Орыс тілі, жазуы –

Білсем деген таласы.

Прощение жазуға

Тырысар, келсе шамасы.

Ынсапсызға не керек

Істің ақ пен қарасы?

Нан таппаймыз демейді,

Бүлінсе елдің арасы.

Иждихатсыз, михнатсыз

Табылмас ғылым сарасы.

Аз білгенін көпсінсе,

Көп қазаққа епсінсе,

Кімге тиер панасы? –

деп , ғылымның еңбексіз, ынтасыз келмейтінін айтады. Орыс мәдениетінен үйреніп, орыстан үлгі алуды ескертеді:

Орыс теріс айтпайды,

Жаман бол деп оларды.

Қаны бұзық өзі ойлар

Қу менен сұм боларды...

Абайдың өмірге, адамға деген көзқарасы ғылымға,білімге, талап пен еңбекке деген көзқарасымен ұштасып:

Әсемпаз болма әрнеге,

Өнерпаз болсаң арқалан.

Сен де бір кірпіш дүниеге ,

Кетігін тап та, бар қалан! –

деген жас ұрпаққа айтар өсиетіне, қояр міндетіне айналғандай.