Абайдың 30–35 қара сөздерінің латынша нұсқасы

OTYZYNSHY SÓZ

Qyrqyn minse qyr artylmaıtuǵyn osy bir «qyrt maqtan» degen bir maqtan bar, sol nege kerek, nege jaraıdy? Ol ar, esti bilmeıdi, namysty bilmeıdi, keń tolǵaý, úlken oı joq, ne balýandyǵy joq, ne batyrlyǵy joq, ne adamdyǵy joq, ne aqyldylyǵy, arlylyǵy joq. Moıynyn buryp qoıyp: «Óı, táńiri-aı, qoıshy ári, kimnen kim artyq deısiń, kimniń basy kimniń qanjyǵasynda júr, ol meniń qazanyma as salyp berip júr me, men onan saýyn saýyp otyrmyn ba?» – dep bulǵaqtap, nemese: «aıaǵanym janym ba? Óı, enesin uraıyn, ólip ketpeı nege kerek? Azar bolsa atylyp, ıa osy úshin aıdalyp ketsem de kóngenim-aq! Áıteýir bir ólim bar ma?» – dep qalshyldaıtuǵyn kisi kóp qoı.

Ózderiń kórip júrsińder, osy aıtqan sóz boıyna laıyq qazaq kórdińder me? Ólimge shydaıtuǵyn qazaq kórgenim joq, ólimge shydamaımyn degen de qazaq kórgenim joq, keńirdegin ǵana kórsetedi-aý: «qıylyp qana qalaıyn» dep. Eger osy sóz boıyna laıyq kisi kórinse, aqyly joq bolsa da, qaıratymenen-aq kisi aıdyndyratuǵyn adam bolǵany ǵoı! Eger shyn aıǵaıdy kórgende, kirer jerin taba almaıtuǵyn daraqy, jurtty osy sózimen aıdyndyramyn, «myna kápirden kisi shoshıtuǵyn eken» degizip aıdyndyraıyn dep aıtyp otyrǵan qur dombytpasy bolyp, bosqa qoqıyp otyrsa, sony ne deımiz? Aı, qudaı-aı! Janǵa myrzalyq qylatuǵyn, erdiń jadaǵaıda-aq sertke turǵyshtyǵy, malǵa myrzalyǵy, dúnıeni bir tıyn esep kórmeıtuǵyn jomarttyǵy – ártúrli belgisi boıynsha turmas pa edi? «Uıalmas betke talmas jaq beredi» dep, kóp byljyraǵan arsyz, uıatsyzdyń biri daǵy.

OTYZ BİRİNSHİ SÓZ

Estigen nárseni umytpastyqqa tórt túrli sebep bar: áýeli – kókiregi baılaýly berik bolmaq kerek; ekinshi — sol nárseni estigende ıa kórgende ǵıbrátlaný kerek, kóńildenip, tushynyp, yntamen uǵý kerek; úshinshi — sol nárseni ishinen birneshe ýaqyt qaıtaryp oılanyp, kóńilge bekitý kerek; tórtinshi – oı keseldi nárselerden qashyq bolý kerek. Eger kez bolyp qalsa, salynbaý kerek. Oı keselderi: ýaıymsyzdyq, salǵyrttyq, oıynshy-kúlkishildik, ıa bir qaıǵyǵa salyný, ıa bir nársege qumarlyq paıda bolý sekildi. Bul tórt nárse – kúlli aqyl men ǵylymdy tozdyratuǵyn nárseler.

OTYZ EKİNSHİ SÓZ

Bilim-ǵylym úırenbekke talap qylýshylarǵa áýeli bilmek kerek. Talaptyń óziniń biraz sharttary bar. Olardy bilmek kerek, bilmeı izdegenmen tabylmas.

Áýeli – bilim-ǵylym tabylsa, ondaı-mundaı iske jaratar edim dep, dúnıeniń bir qyzyqty nársesine kerek bolar edi dep izdemekke kerek. Onyń úshin bilim-ǵylymnyń ózine ǵana qumar, yntyq bolyp, bir ǵana bilmektiktiń ózin dáýlet bilseń jáne ár bilmegenińdi bilgen ýaqytta kóńilde bir rahat huzýr hasıl bolady. Sol rahat bilgenińdi berik ustap, bilmegenińdi taǵy da sondaı bilsem eken dep úmittengen qumar, mahabbat paıda bolady. Sonda árbir estigenińdi, kórgenińdi kóńiliń jaqsy uǵyp, anyq óz sýretimen ishke jaıǵastyryp alady.

Eger din kóńiliń ózge nársede bolsa, bilim-ǵylymdy bir-aq soǵan sebep qana qylmaq úshin úırenseń, ondaı bilimge kóńilińniń meıirimi asyrap alǵan shesheńniń meıirimi sekildi bolady. Adamnyń kóńili shyn meıirlense, bilim- ǵylymnyń ózi de adamǵa meıirlenip, tezirek qolǵa túsedi. Shala meıir shala baıqaıdy.

Ekinshi – ǵylymdy úırengende, aqıqat maqsatpen bilmek úshin úırenbek kerek. Bahasqa bola úırenbe, azyraq bahas kóńilińdi pysyqtandyrmaq úshin zalal da emes, kóbirek bahas adamdy túzemek túgil, buzady. Onyń sebebi árbir bahasshyl adam haqty shyǵarmaq úshin ǵana bahas qylmaıdy, jeńbek úshin bahas qylady. Ondaı bahas hýsidshilikti zoraıtady, adamshylyqty zoraıtpaıdy, bálkim, azaıtady. Jáne maqsaty ǵylymdaǵy maqsat bolmaıdy, adam balasyn shatastyryp, jalǵan sózge jeńdirmekshi bolady. Mundaı qıal ózi de buzyqtarda bolady. Júz týra joldaǵylardy shatastyrýshy kisi bir qısyq joldaǵy kisini túzetken kisiden sadaǵa ketsin! Bahas – ózi de ǵylymnyń bir joly, biraq oǵan hırslaný jaramaıdy. Eger hırslansa, óz sózimshil ǵýrýrlyq, maqtanshaqtyq, hýsidshilik boıyn jeńse, ondaı adam boıyna qorlyq keltiretuǵyn ótirikten de, ósekten de, ursyp-tóbelesýden de qashyq bolmaıdy.

Úshinshi – árbir haqıqatqa tyrysyp ıjtıhatyńmen kóziń jetse, sony tut, ólseń aırylma! Egerde ondaı bilgendigiń ózińdi jeńe almasa, kimge pul bolady? Óziń qurmettemegen nársege bótennen qaıtip qurmet kútesiń?

Tórtinshi – bilim-ǵylymdy kóbeıtýge eki qarý bar adamnyń ishinde: biri – mulahaza qylý, ekinshisi – berik muhafaza qylý. Bul eki qýatty zoraıtý jahatinde bolý kerek. Bular zoraımaı, ǵylym zoraımaıdy.

Besinshi – osy sózdiń on toǵyzynshy babynda jazylǵan aqyl keselidegentórtnársebar.Sodanqashyqbolýkerek.Sonyń ishinde ýaıymsyz salǵyrttyq degen bir nárse bar, zınhar, janym, soǵan bek saq bol, ásirese, áýeli – qudanyń, ekinshi – halyqtyń, úshinshi – dáýlettiń, tórtinshi – ǵıbrattyń, besinshi – aqyldyń, ardyń -báriniń dushpany. Ol bar jerde bular bolmaıdy.

Altynshy – ǵylymdy, aqyldy saqtaıtuǵyn minez degen saýyty bolady. Sol minez buzylmasyn! Kórseqyzarlyqpen, jeńildikpen, ıa bireýdiń orynsyz sózine, ıa bir kez kelgen qyzyqqa shaıqalyp qala berseń, minezdiń beriktigi buzylady. Onan soń oqyp úırenip te paıda joq. Qoıarǵa orny joq bolǵan soń, olardy qaıda saqtaısyń? Qylam degenin qylarlyq, turam degeninde turarlyq minezde azǵyrylmaıtyn aqyldy, ardy saqtarlyq beriktigi, qaıraty bar bolsyn! Bul beriktik bir aqyl, ar úshin bolsyn!

OTYZ ÚSHİNSHİ SÓZ

Egerde mal kerek bolsa, qolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy. Aldaý qospaı adal eńbegin satqan qolónerli – qazaqtyń áýlıesi sol. Biraq qudaı taǵala qolyna az-maz óner bergen qazaqtardyń keselderi bolady.