Абылай хан мен Бұқар жырау туралы ғылыми жоба

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНЫҢ

БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

СЕКЦИЯ: ТАРИХ

Орындағандар: Ақтөбе қаласы №2 ЖОББМГ 6 "А" сынып оқушысы Сарсен Сабина Сабитқызы

Ғылыми жетекшілері: Ақтөбе қаласы, №2 ЖОББМГ

мұғалімі: Картбаева Баршагул Отановна,

Ақтөбе, 2019 Мазмұны

Кіріспе...........................................................................................

І тарау. Жыраулар шығармаларындағы ел тағдыры.

1.1. Қазақ- жонғар қатынастары Бұхар жырау

шығармаларында……..........….8

ІІ тарау.Абылай және қазақ батырларының ерліктері.

2.1. Жыраулар шығармаларындағы – Абылай

бейнесі.....................................15

2.2. Ұлы дала тұлғалары – Абылай хан мен Бұқар

жырау................................24

Қорытынды..................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер

тізімі...................................................................30

Кіріспе

Ғылыми жобаның өзектілігі. Еліміз егемендік алып

ұмыт болған дүниемізбен қайта табысып жатқан, шынайы

тарихи беттер ашылып өткенді қайта саралауға зерттеуге

мүмкіндік туып отыр. Ел басымыз Н.Ә.Назарбаев айтқандай:

«Қазақ болмысының келесі бір ерекшелігі-оның

тарихшылдығы. Қара халықтың тарихтан хабардарлығы

мейлінше жоғары болған. Керек десеңіз,білім

институттарының дамыған жүйесі бар бүгінгі күннің өзін

бұрынғы қазақтардың санасындағы жаппай тарихшылдықпен

салыстыруға болмайды»-дей келе, «тарихи білімнің мұндай

жүйесі қатардағы көшпелілер үшін тарихи,мәдени

оқиғалардың ағыны ретінде бала кезінен сана-сзіміне сіңіп

отырған.Қазақ даласының дүйім жұртында кең құлашты

тарихи сана болған,себебі, бұл даладағы әрбр жұмыр басты

пенденің жады бала кезінен ауызша айтылатын қисапсыз мол

дерекке әбден жаттығып,көз қанық болып өскен. Халық

тарихын түсініп,білу әрбір адамның өз басындағы сезім-

түйсікпен астасып отырған» /1/

XVІІІ ғ. қазақ халқының әлеуметтік саяси және

философиялық ой жүйесіне ерекше бір шабыт беріп, қозғау

салып, хандарымызға елін,жерін түгендетіп,

батырларымызға қолына найза ұстатып жауға қоса,

жырауларымыздың ойына түрткі салып,замана жайлы сол

кездің көкей кесті мәселелерінің шешімін өз

шығармашылықтарына арқау еткізген заман болды.

Евразиялық кеңістіктегі Қазақ ордасының осы бір кезеңінің

тарихи хал-ақуалын жазушы М.Мағауин былай деп

сипаттайды: «Түркістан бастаған 25 қаладан айырылу Қазақ

Ордасының қанатын қырқып,өрісін тарылтып қана қойған

жоқ,оның алдағы замандардағы тіршілік кебін бір жақты мал

шаруашлығымен ғана айналысатын көшпенді кепке түсірді.

Түркістандағы Әзірет сұлтан дүрбесінен бастап, Сауран,

Шымкент, Сайрам, Ташкент, Созақ және басқа қалалардағы

мешіттер қоймасында сақталған бай кітапхана ондағы діни-

фәлсафалық еңбектер,ескі тарихтар мен шежірелер біз бар

деп білменген тағы қаншама мұра өртке кетті, талан-таражға

түсті,жойылды.» /4/

Осындай алмағайып заманда қазақ халқының өмір

сүруімен жойылып кетудің алдында тұрған неғайбіл

шақтарында ұлттық жоғары рухы, көзсіз жанқиярлық ерлігі

жайында қаншама аңыздар, өлең-жырлар, талғаулар өмірге

келді. Ол туындылар сол кездегі өмір шындығы, жүректердің

тебіренсі, халықтың арман тілегі. Біздің жадымызда екі ғасыр

бөліп тұрса да, бабалар үні құлағымызда тұрғандай. Ақтабан

шұбырынды жылдары қазақ елінің дербестіктен айырылып

қалу қауіпі туған кезең еді. Өздеріне соншалық қымбат

құндылықтардың күйрей бастауының нышандары айқын

көріне бастаған кез. Сондықтан да осындай қауіпті ең

алғашқы көрген, сезіне бастаған халықтың ең сезімтал

ұлдары-жыраулар, билер, ақындар, осындай күйреудің үрейлі

ұшқындарын өздерінің шығармаларында көрсетіп, халықты,

билік басындағы хандарды бірлікке шақырды. Олардың

негізгі үні- отаншылдық, ерлік, жерін, ата-мекен қорғау т.б.

бір кездегі Түрік империясының дәуірлеген кезіндегі рухтың

өрлігі бәсеңсіп, ұсақ мүдделердің, билікке таласудың,

тайпалық, рулық, және т.б. пиғылдардың белең алғандығы

қатаң сыналып, тұтас халықтың бірлігінің мүдделерін алға

тарту басым.

Қара өлеңнің, сиқырлы сөздің тұтқынға тұтылып,

шырғалаңға шырмалып, кәдімгідей қасірет шегетіні арқаға

аяздай бататын ащы шерді ақтарғандығынан. Ал ащы ақиқат

қайғы-мұңның зілмауыр салмағы түскенде ғана айтылады.

«Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпей, бойды

шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болады, я тілден

сөз болып шығады» деп ұлы Абай айтқандай көкірегі қайғы

қасіретке толы XVІІІ ғ. жыршылары «Ақтабан шұбырынды,

Алқакөл сұлама» оқиғасына байланысты жыр толғамай

өтпеген. Жыраулар шығармаларында жоңғар

басқыншыларының басып кіруі кезеңіндегі әскери

қақтығыстар, ойран салу,қырып жою қазақ халқының сол

кездегі бастан кешкен қайғы-қасіреті баян етіледі.

Дегенмен тарихи жырлар әлі де түбегейлі зеттеліп

біткен жоқ.Оның табиғатын танып, даму заңдылығын аша

түсу, сөйтіп поэтикасын жан-жақты да терең зерттеуді қажет

етеді. Жыраулар шығармаларын пайдалана отырып

тарихтың ақтаңдақ беттеріне айналған көптеген тарихи

оқиғалардың мазмұнын ашу өзекті болып табылады.

Жобаның зерттелу деңгейі мен тарихнамасы: XVІІІ

ғасыр жыраулары қат-қабат қайшылығы мол,аумалы-төкпелі