Адыраспан өсімдігін зерттеу жұмысы 10 сынып

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

Түркістан облысы,Мақтаарал ауданы

Абай атындағы жалпы орта мектебі

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ғылыми жобаның тақырыбы:

«Адыраспан өсімдігіне жасалған эксперименттік жұмыс»

Зерттеуші: 10 «Ә» сынып оқушысы

Төреханова Айбибі Нысанбекқызы

Жетекшісі: Биология пәнінің мұғалімі

Спанов Нурболат Косбаевич

2018-2019 оқу жылы.

Оқушының аты-жөні:

Төреханова Айбибі Нысанбекқызы

Туылған күні,айы,жылы: 21.11.2002 ж

Мекен жайы: Т.Жайлыбаев ауылы

Сыныбы: 10 «Ә» сынып оқушысы

Жетекшісі: Спанов Нурболат Косбаевич

Туылған күні,айы,жылы: 15.09.1988 ж

Білімі: Жоғары

Мамандығы: Биология пәнінің мұғалімі

Пікір

Ғылыми жобада оқушы адыраспан дәрілік өсімдігіне жан-жақты зерттеу жасап, адыраспан дәрілік өсімдігінің халық медицинасындағы алатын орнымен морфологиялық сипатын,емдік қасиетін,емделу тәсілдерімен жасалу жолдарын зерттеген.

Сонымен қатар,адыраспанның халық аузындағы ескіден келе жатқан әулиелік қасиетіде оқушының назарынан тыс қалмаған.Автордың ғылыми жұмысының тақырыбы «Адыраспан дәрілік өсімдік» деп аталады.Оқушы бұл жұмысты 2015-2016 оқу жылынан басынан бері зерттеп келеді.

Жұмыстың мақсаты-дәрілік өсімдіктердің түрлерін, олардың биологиялық ерекшіліктерін сонымен бірге өсімдіктердің түрлерін, олардың биологиялық ерекшіліктерін сонымен бірге өсімдіктертердің шипалығын кеңінен насихаттау.

Жұмыстың тәрбиелік мәні бүгінгі күнгі бала тәрбиесіне тигізер пайдасы мол.Өсімдіктердің табиғатта ауаны тазартуы,тағамдық, сәндік сонымен бірге емдік қасиеттері бар екенін толығырақ жан-жақты зерттелінуде.Тақырып мазмұнды тәлім тәрбиелік мәні зор.Оқушы ғылыми жұмысты газет, журнал, кітап,интернет желісі,көмекші әдебиеттер,ғылыми мақалалардан жинақтаған.

Оқушы бұл материалдарды сабақта, сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында пайдалануға дайындады деп сенім білдіруге болады.

Алдағы уақытта оқушының бұл тақырыптағы зерттеуі жалғастырылып, оның түрлері суреттермен,материалдармен толыға түсеріне сеніміміз мол.

Ғылыми жетекші: Спанов Н.

Аннотация

Бұл ғылыми ізденіс жұмысында оқушы қазақ халқындағы адыраспан дәрілік өсімдігінің қасиетімен адам өміріндегі маңызын анықтап,оны халық емінде қалай қолданылғаны жайлы жан-жақты зерттеулер жасап,олардың өскелең ұрпақ үшін мәні зор екендігін қарастырған.

Аннотация

В этой работе ученик изучил и показал со всех сторон растение адыраспан.Это растение у казахского народа считается очень полезным,целебным,так как имеет учикальные свойства и дает огромную пользу будущему покалению.

Annotation

In thisscientific work the pupil learnet and showed the importance and the medical quality of the plant adiraspan.This plant of our Kazakh people is considered very healthy, medicinal and valuable for our rising generation.

Ғылыми жобаның мақсаты:

Адырыспан қазақ халқының ертеден ақ емдік қасиеті бар екендігін білгендігін насихаттау және қолдану.

Адыраспан өсімдігінің халық медицинасында қолданылуы,яғни оның қандай ауруларға ем болатынын және пайдалану үшін әзірлеу тәсілдерін анықтау және зерттеу.

Адыраспан дәрілік өсімдігінің қасиеті мен адам өміріндегі маңызын анықтау.

Оқушының дәрілік өсімдіктерге деген қызығушылығын арттыру.

Оқушының қабілетін ашып,ізденушілікке баулу,шығармашылық қабілетін арттыру және дарындылығын дамыту.

Оқушыны іздендіру арқылы сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамыта отырып,сыныптан тыс уақытта өз бетінше жұмыс жасауға үйрету.

Зерттеудің ғылыми болжамы:

Адыраспан өсімдігінің медицина саласындағы деңгейін көтеру.

Адыраспан өсімдігінен әр түрлі ауруларға ем болатын дәрілік шөптерді дайындау.

Зерттеудің негізгі кезеңдері:

1. Оқулықтар мен жұмыс, қосымша материалдар көзін іздеу.

2. Жинақталған материалдарды қорыту, жүйелеу.

3. Зерттеу жұмыстарын жүргізу арқылы нақты нәтижелерге келу.

Зерттеу әдістері: жинау,талдау,сараптау

Ғылыми жобаның жоспары:

Кіріспе.

Негізгі бөлім.

1. Халық наным сенімдегі адыраспан.

2. Адыраспан өсімдігінің халық медицинасындағы қолданылуы.

3. Адыраспанның зияны.

4. Адыраспанға сипаттама.

5. Химиялық құрамы.

6. Халықтық емдеу жолдары.

7. Адыраспанның дәрілік қасиетін іс-жүзінде зерттеу.

III. Қорытынды.

IV.Ұсыныс.

V. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

Алынған мәліметтер бойынша оқушының қорытындысы:

Жұмысты орындау кезінде халықпен байланыса отырып,дәрілік өсімдіктер,адыраспан туралы жазылған кітаптардан,газет-журнал материалдарынан пайдалана отырып,адыраспанның емдік қасиеттерін,ем болатын ауру түрлерін анықтадым.Сонымен қатар адыраспан өсімдігінің тұмау ауруына қарсы,темекі тартуды қойдыруға қолданылатын емдік қасиеттеріне зерттеу жұмыстарын жүргіздім.

Кіріспе

Жер жүзіндегі дәрілердің 40 % шөптерден дайындалады.Көптеген ғылыми мекемелер мен жоғарғы оқу орындарында, өсімдік бақтары, қорықтар дәрілік өсімдіктерді зерттеумен айналысады.Елімізде өсетін 20 мыңнан астам өсімдік түрлерін 2500-інің шипалық маңызы бар.Бұның 600-ге жуық дәрілік өсімдік түрінің 500- і дәрілік өсімдіктерге жатады.Мысалы : адыраспан, бақ-бақ, қара андыз, итшоғын, мың жапырақ, түймешетен,ермен, дәрмене, өгейшөп, шәй шөп, қалақай, атқұлақ, рауғаш,қызылтаспа,су бұрышы, ойран шөп, тау қылша, итсигек, сүмелек,жанаргүл,жұмыршақ, долана, сиыр сілекей, итмұрын, есекмия, ақмимя, дәрілік жоңышқа, миятамыр, сасықшөп, киік от, тас шөп т.б.дәрілік өсімдіктер құрамында алкалоитар, гликозиттер, эфир майы түрлі түрлі дәрумендер болады.Оларда түрлі микробтарды өлтіретін заттар түзіледі.Адыраспан (Harmal немесе Peganum harmala)-түйетабандар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы, терең тамырлы өсімдік. Сабы мен гүлінде уы болады. Ерекше күшті сасық иісті, дәрілік өсімдік. Биіктігі 30-80 см аралығында, бірақ көбінде 30 см төңірегінде өседі.Тау беткейлерінде, жол бойында, жазық далаларда көктейді.Жаз-күз мезгілдерінде жемістейді. Қазақстанда оның үш түрі бар.Оңтүстік Еуропа, Ба

Адыраспан өсімдігінің халық медицинасында қолданылуы.

Дәрілік өсімдік адыраспан халық медицинасында қолданылуыертеден әр түрлі ауруларға ем ретінде қолданған. Ертеде қазақтар бұл шөптің қайнатпасымен тері ауруларында емдеген. Мал шаруашылық саласында адыраспан тұнбасымен ботаның қотырын емдейді.Бір ескеретін жайт мал артық мөлшерде емделсе немесе адыраспанды жеп қойса улануы ықтимал. Адыраспан ерітіндісі ауыл шаруашылық зиянкестерімен күресу үшін қолданылады. Адыраспанның түтіні мен үйді, қойманы аластаған,яғни зарарсыздандырылған.

Ежелден бояғыш өсімдік.Тұқымынан қызыл түске бояйтын,әсіресе,жүннен тоқылған бұйымдарды бояйтын бояу алынады. Ши тоқымасында әлі күнге дейін адыраспаннан жасалған бояуды пайдаланылады.Тұқымында 14-15 процент май бар, сабын қайнатуда және лак бояуын дайындауға пайдаланады.

Адыраспан өсімдігіне ерте кезден біздің ата-бабамыз ерекше көңіл бөлген. Бұл өсімдікті киелі өсімдік деп санаған.Үйдің босағасына іліп қойған.Аптаның сейсенбі-жұма күндері өсімдіктің түтіні мен үй және ауласының ішін ыстаған. Өсімдіктің тұқымы пісіп жетілгенде оны жұлып алу үшін мынадай жағдайға көңіл бөлген :

Адам таза болу керек

Ер адам жұлады, әйел адамға жұлуға болмайды

Жұлар алдында мына сөздерді айту қажет екен:

Биссмиллахир рахманир рахим,

Мен келдім әр нәрсеге әулие,Адыраспан.

Атыңды қойған екен Омар,Оспан

Биссмиллахир рахманир, рахим.

Адыраспанға сипаттамасы.

Адыраспан (Harmal немесе Peganum harmala) — ақтікендер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы, тереңтамырлы өсімдік.

Сабы мен гүлінде уы болады. Ерекше күшті сасық иісті, дәрілік өсімдік. Биіктігі 30-80 см аралығында, бірақ көбінде 30 см төңірегінде өседі. Тау беткейлерінде, жол бойында, жазық далаларда көктейді. Жаз-күз мезгілдерінде жемістейді. Қазақстандаоның үш түрі бар. Оңтүстік Еуропа, Батыс және Орталық Азия, Солтүстік Африка мен Мексикада 6 түрі кездеседі. Қазақстанның шөл-шөлейтті, сортаңды жерлерінде, әсіресе Шу, Іле, Сырдария, Сарысу өзендері бойындағы тақырланған жайылымдарда бір түрі – кәдімгі А. (P. harmala) өседі. Сабағы бұтақты, салалы тамыры 10 м тереңдікке дейін кетеді. Гүлі ақ, сары,бозғылт – сары түсті және ол 1 – 3-тен топталып сабақ басында орналасады. Мамыр – шілдеде гүлдейді. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Тұқымы ұсақ бозғылт не қара түсті болады.Жемісі – ішінде жуандығы 1 сантиметрдей ұрығы бар, қоңыр түсті, шар тәріздес қауашақ.

Адыраспан-еліміздің шөлейт аймақтарында көптеп кездеседі. Ол көп жылдық, шөп тектес, түйе табандас тұқымдасына жататын жабайы өсімдік. Тамыр діңгекті 2-3 м-ге дейін жетеді, жердің су қабатында тік орналасқан. Сабағының ұзындығы 30-80 см жалаңаш жасыл түсті, жапырақтары тілімделген, кезектесіп орналасқан, қысқа сырғалы, терең 3-5 бөлікке бөлінген, етті өсімдік.Тостағаншасы-бес, күлтесі бес бөлімді, сары түсті,ұзындығы 1,5-2 см аталығы15,жемісі қоңыр түсті, құрғақ диаметрі 6-11 мм шар тәріздес,үш жеміс қалтасынан тұрады. Тұқымның түсі қоңыр немесе сарғыш қоңыр,ұзындығы 3-4 мм,үш-үшті төбешік тәрізді.Мамыр, шілде айларында гүлдейді,шілде-тамызда піседі. Қатты хош иісі бар.Топтанып өседі. Жеке ірі бұтақтарында 150 ге дейін сабақтары болады.Өсімдіктің жер бетіне өсіп өнуі наурыз айының аяғымен сәуір айында болады. Бүршіктенуі сәуір айында басталып, күзгі үсік болғанда аяқталады.

Мал-дәрігерлік тәжірибеде оның тұнбасымен малдың қышыма қотырын, түрлі тері ауруларын, буын ауруын емдеуге пайдаланады, қайнатылған суын безгекпен ауырған адамға ішкізеді. Адыраспан – улы өсімдік, дәмі ащы, мал жемейді.

Химиялық құрамы:

Адыраспанның тұқымында 3,5-6 % алкалоид,60 % гармалин,30 % гармин және аз мөлшерде гармалал,пеганин болады.Шөбінің құрамында 1,5-3 %,алкалоид.60 % пеганин және вазицинон бар.Көп мөлшерде алкалоидтызаттар бар, хиназалин мен индол.Тамырында 1,7-3,3 %,сабағында 0,23-3,57 %, жапырағында 1,07-4,96 % ,гүлінде 2,8-4,59 % затты таз күйінде алу үшін бұл жағдайды ескеру керек.Тұқымында бояғыш зат және 14,25 % майлы май болады.

Адыраспанның формакологиялық қасиеті

Адыраспан дәрісі қабыну ауруын басатын,зәр айдайтын,тер шығаратын,ішек-құртын өлтіру үшін орталық жүйке жүйесін қоздыру, ревматизмді,қышыманы,демікпені,радикулитті,сегізкөз невралогиясын, іш өткенде ,сал ауруын емдеуге қолданады.Гармин және пеганин алкалоиды сал, қояншық ауруларын емдеу үшін қолданады.Гармин мен пеганиннің әсері қан қысымын көтереді, тыныс алуды жиілетеді, асқазанның,жүректің жұмысын баяулатады.

Гармин препаратын көп мөлшерде қабылдаса безгек ауруына шалдыңады. Тұнба ретінде ішкі мүшелерге суық тигенде, малярия, лихордка, мерез, тамыр тартқанда ,тері ауруларына қолданады. Шөптің қайнатпасымен демікпені емдейді.Халық арасында оның кептірілген оттың немесе қызып тұрғана темірдің үстіне қойып, түтінін түрлі ауруларға қарсы қолданылады.Себебі ол түтін ауаның құрамындағы зиянды микробтарды өлтіреді деп есептелген.

Шөптің невростенин және қояншық ауруларына қарсы қолданылады.Ал қызыл иек ауырғанда шөптің қайнатпасымен ауызды шәйады.Ауғаныстанды адыраспан түтіні мен сол ауруларды емдейді, ал жапырағынан ісікке таңатын булама жасайды. Зәр қуалайтын қасиеті бар.Үндістанда…