Алаш идеялары және тәуелсіз Қазақстан мұраттары

АЛАШ ИДЯЛАРЫ ЖӘНЕ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН МҰРАТТАРЫ

Найзабекова Г.И

Тарих пәні мұғалімі

«Максим Горький атындағы орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Луговой ауылы

Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................

І. Негізгі бөлім...................................................................................................

І.1. Алашорда өкіметінің конституциясы..........................................................

І.2. Алаш конституциясы мен бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның Конституциясындағы үндестік.............................................................................

І.3.Алаш идеялары және Тәуелсіз Қазақстан мұраттары.............................

І.4. «Алаш» қозғалысына Әлихан Бөкейхановтың қосқан үлесі................

Қорытынды.......................................................................................................

Өзектілігі: Белгілі тарихшы Қ. Нүрпейісов, Алаштану саласының төмендегідей маңызды деп табылған мәселелер тізбегін ұсынды. Қазіргі кезеңде бұл бағытты жүзеге асыру үшін тарих тағылымынан сабақ алып, ұлттық мемлекетті қайта қалпына келтіру жолындағы Алаш қайраткерлерінің қызметін терең зерделеп, жетекші ойларын басшылыққа алуға тиіспіз. Бұл бағытта бірқатар елеулі істер тындырылғаны да белгілі. Мәселен, алаштану мәселесі ғылыми тұрғыда негізделіп, мектебі қалыптасты және Алаш зиялыларының ғылыми-шығармашылық мұралары насихатталуда.

Мақсаты: Алаш қайраткерлерінің нақтылы қоғамдық-саяси қызметтеріне тоқталу, төңкеріс пен азамат соғысы жылдарындағы саяси күштердің тоғысуы және аймақтың ерекшеліктері негізінде талдау жасау арқылы көрсету зерттеудің басты мақсаты болып табылады.

Міндеті:

Алаштың құрылу тарихы, оның ықпалын анықтау;

Жетекші саясаткерлердің тікелей қызметтеріне талдау жасау;

Алаштың мемлекеттік құрылымы, оның ішінде әскери, шаруашылық және мәдени салалардағы қызметтеріне талдау жасау;

Алаш ардақтыларының бірі Ә.Бөкейхановтың өмірі мен қызметіне жан-жақты толық мағлұмат беру.

Ғылыми жаңалығы: Қазақстан Республикасында бүгінде қалыптасу процесін өткеріп отырған демократиялық жаңғырулар барысында ел тарихының «ақтаңдақтарына» айналып келген көптеген күрделі де тартысты тарихи мәселелерге жаңа сындарлы зерттеулер жүргізу, оны ұлттық мақсат пен мүддені және жалпы адамзаттық идеясына үйлестіре отырып іске асыру аталған тақырыпты зерттеудің ерекшелігі болып табылады. Зерттеудің ғылыми жаңлығына тың архивтік деректердің ғылыми айналымға енгізілуін жатқызамыз.

Ұсыныстар:

1) Облыс тіпіті республика деңгейінде Алаштану пәнін оқыту; 2) Қаламыздағы Октябрь ауданының атауын өзггертіп, Әлихан Бөкейхановтың есімін беру;

3) Кеңес дәуірінен келе жатқан көшелердің мағынасыз атауларын өзгертіп Алаш арыстарының есімдерін беру;

4) Алашорда күнін (13 желтоқсан) ұлттық мереке ретінде атап өту.

Кіріспе

Алаш қозғалысы – ХХ ғасырдың бірінші ширегінде Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Алаш қозғалысының басты мақсаты – қазақ елінің өзін-өзі басқару, яғни ұлттық мүддесін қорғай алатын мемлекеттік жүйе құру құқын метрополияға мойындату, түбінде дербес мемлекет құру, қазақ жерлеріне ішкі Ресейден қоныс аударуға шек қою, әлемдік озық тәжірибені пайдалана отырып, дәстүрлі мал шаруашылығын өркендету, сонымен қатар егіншілікті, өнеркәсіптің дамуын қамтамасыз ету, рыноктық қатынастарға жол ашу, жеке адам құқын және басқа демократиялық принциптерді қадір тұту, ұлттық мәдениетті өркендету, оқу жүйесінің, тілдің дамуына қажет шарттар түзу болды. Содан бері бір ғасырдай уақыт өткенде осы ұлы мұраттар егемен қазақ елінің мемлекеттік ұстанымдарына айналып отыр. ХХ ғасыр басындағы Алаш идеясы ұлттық идея ретінде алға шығып келеді, себебі қазақ мемлекетінің қуаттылығын қолдайды.

1.1 Алашорда өкіметінің конституциясы

1917 жылы 21-28 шілдеде Бірінші Жалпықазақ съезінде «Алаш» атты партия құрылып, бұл съезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз:

Мемлекет билеу түрі;

Қазақ облыстарында автономия;

Жер мәселесі;

Оқу мәселесі және т.б.

Мемлекетті билеу түрі Ресейде демократиялық, федеративтік парламенттік республика болу керек деп көрсетілген Н.Мартыненконың «Алашорда» атты құжаттар жинағында. Ал 1917 жылы 24 маусымдағы «Қазақ» газетінде автономиялықтың негізі туралы әртүрлі пікір-ұсыныстар айтылған. Қазақ мемлекетінің әлде Федеративтік Россияның бір автономиялық бөлігі болғаны жөн бе? Қазақтар өз бетімен тәуелсіз ел бола ала ма, әлде тәуелсіздікке басқа халықтармен одақтасқан жағдайда жете ме деген сұрақтар талқыланды. Бірақ бұл сиезде нақты пікірге келе алмады. Ал жер мәселесі Құрылтай сиезіне қалдырылды. Күн тәртібінде айрықша мәнге ие болған дін, оқу-ағарту, әйел мәселелері және сот жүйесі болды. Бұрынғы ескі сот жүйесі таратылып, олардың орнына «Қазақ тұрмысына лайық айрықша сот құрылуға» тиіс болды. Келесі мәселе оқу-ағарту саласы: «міндетті бастауыш оқу енгізу», «бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде» жүргізілу керектігі айтылып, тіл мәселесін айрықша назарға алған және білім берудің тегін болуы талап етілген. Білім алудың орта, арнайы, жоғарғы сатылары да айтылған.

1.2. Алаш конституциясы мен бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның Конституциясындағы үндестік:

Бұл екі конституцияның дүниеге келуі де, құрылуы да екі түрлі жағдайда қалыптасты. Дегенмен, Тәуелсіздіктен кейінгі Конституцияда қамтылған мәселенің барлығы Алаш конституциясында бастапқы деңгейде көрсетіліп отырған. Яғни қазіргі контституция кезінде Алаш салып кеткен жолды жіліктеп, жан-жақты қамтыған деп айтуға келеді. Салыстырып өтсек, ондағы негізгі мәселе де бостандыққа, демократиялық-құқықтық билікке кеп тіреледі. Алаш конституциясында ел Ресейге қарасты болғандықтан, сол негіздегі шындыққа бейім жасалған. Мысалы: «Негізгі құқық» атты үшінші бөлімінде «Жиылыс жасауға, қауым ашуға, жария сөйлеуге, кітап басуға, газет шығаруға – еркіндік» делінсе, бұл – бүгінгі тілмен айтқанда, сөз бостандығы.…