Алаш партиясы және ұлы дала тұлғалары туралы ғылыми жоба

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ, САРЫСУ АУДАНЫ, ЖАЙЫЛМА АУЫЛЫ,

ӘЙТЕКЕ БИ АТЫНДАҒЫ ОРТА МЕКТЕП

СЕКЦИЯСЫ: Қазақстан тарихы

ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫСТЫҢ ТАҚЫРЫБЫ:

«Алаш партиясы және Ұлы Дала ұлағатын танытқан кемеңгер тұлғалар»

Дінмұхамет (Дінше,Мұқыш) Әділов.

(1900-1930 жж)

ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫСТЫ ДАЙЫНДАҒАН: Берікқызы Гүлбану

9 «Ә» сынып оқушысы.

ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІСІ: Калдыбекова Нургул Зулхарнаевна,

тарих пәні мұғалімі.

Жайылма ауылы.

Мақсаты:

Алаш партиясының құрамына кірген Сарысу ауданынан шыққан Дінмұхамет (Дінше) Әділовтың өмірбаянымен таныстыру. Оның өмірін ашып көрсету. Отансүйгіштікке, халықтың өткен тарихын құрметтей білуге, тәуелсіздік, бостандық, еркіндік үшін атсалысқан зиялы азаматтардың тарихи маңызын түсіне білуге, Отанға деген мақтаныш сезімін арттыруға, егемен елімізге қамқор болу, мемлекетімізді одан әрі нығайту, еліміздің ертеңі жастардың қолында екенін ұғындыру.

Міндеті:

Алаш партиясының кемеңгер тұлғалары туралы деректер жинау, талдау;

Дінмұхамет(Дінше) Әділовтың өмірін зерттеу;

Табылған мәліметтерді жинақтап, халық арасында насихаттау;

Аннотация

ХХ ғасырдағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысы алған биік шың – «Алаш-Орда» Халық Кеңесінің құрылуы болатын. Осы оқиғаға биыл 100 жыл толғалы тұр. Большевизмнің бұл ұлттық автономия ғұмырын екі-ақ жылда үзгені, ал қозғалысқа қатысы барларды 20-шы жылдардың соңына қарай саяси қуғын-сүргінге түсіргені, 1930 жылы «алашордашылардың», яғни «ұлтшылдардың» алғашқы легінің төртеуін атып, басқасын түрлі мерзімге соттап жібергені белгілі. Соның бірі – Дінмұхамет Әділұлы еді

Дінмұхаммед-Дінше (Мұқыш) өзінің азғана ғұмыры ішін де қиындықтың сел-топанын белшесінен кешіп жүрген.Оның алғырлығы мен қабілетіне,темірдей төзімділігіне сенген басшылар жалынды жас жігітті бір жұмыста тұрақтандырмай қайдағы бір түйіні қиын жұмыс пен қауіп-қатері мол сапарларға жұмсап отырған.

Қалай дегенімен Дінмұхаммед(Мұқыш) Әділов сахара қазақтары арасынан жарқырап туған жұлдыздай болды да,28 жасында,нағыз балғын кезінде ағып түсті.Оның сүйегі талайды жалмаған жалмауыз-Бутырка абақтысында ма ,әлде мыңдаған адамды жұтқан «Беломор канал» құрылысы жүрген жазда да тоңы жібімейтін өлкеде ме,бір құдайдан басқа ешкім де білмейді.Біздің анық білетініміз-оның қазақ халқы үшін басын құрбандыққа шалғаны.Оны замандастары «Қызба қанды жігіт» деп тегін атамаған.Ол қызбалыққа салынып жүріп,қып-қызыл шоқ болып жанды да кетті.

Ғылыми қоғамдық жұмыстың мазмұны:

І. Кіріспе .................................................................................................1-2 бет.

ІІ. Зерттеу бөлімі .................................................................................. 3-14 бет.

1-тарау...................................................................................................... 3-5 бет.

2-тарау.......................................................................................................6-7 бет.

3-тарау........................................................................................................8-10 бет.

4-тарау...................................................................................................11 бет.

5-тарау...................................................................................................12-13 бет.

6-тарау..................................................................................................14 бет

ІІІ. Қорытынды.........................................................................................15 бет.

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер..............................................................16 бет.

КІРІСПЕ

Қазақ интеллигенциясының Ақпан төңкерісінен кейін қол жеткізген тағы бір жемісі – «Алаш» партиясы құрылып, Алаш идеясын жүзеге асыруға кірісті. Қазақ елінің өзін-өзі басқара алатын, ұлттық мүддесін қорғай алатын мемлекеттік жүйе құруға, қазақ жеріне ішкі Ресейден қоныс аударуға шек қоюға ұмтылды. Әлихандай көсемі бар бұл партия халықтың ұзақ жылдар бойы аңсаған арманын орындауға талпынды.

«Алаш» партиясының құрылуы біріншіден, қазақ қоғамының алға жылжуына үлкен серпіліс әкелді, екіншіден, халықтың жаңа заманға деген сенімін күшейтті. Партияның қатары күннен-күнге көбейіп, жалпықазақ съезінің шешімдерін орындауға бет бұрды. Съезде қабылданған шешімдерді жүзеге асыруда «Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан ұлт зиялылары ерекше белсенділік танытты.

Ақпан революциясы қоғамда орын алған барлық мәселелерді шеше алған жоқ. Дегенмен, елдің саяси бостандық пен қоғамдық өмірді демократияландыруға деген сенімін арттыра түсті. Қазақстанда қоғамдық-саяси өмірдің жандануына жол ашты. Қазақ зиялылары Ақпан төңкерісінен кейін жаңа қоғамдық өзгеріске белсене араласып, өз ұлтының өмірін түбегейлі өзгертуге, жақсартуға талпынды. «Алаш» партиясы арқылы ұлттық бостандыққа жетуде ұлт азаматтарын біріктіруге, қазақ елінде отардан ада өркениетті қоғам орнатуға ұмтылды.

Байсейіттің інісі-Дінмұхаммед Әділовке Ж.Аймауытов пен М.Дулатовтар осы біз тақырып етіп отырғандай баға берген.Ал, ауыл адамдары «Мұқыш» деп атаған.Дінмұхаммет деген есімді туған жерінде көпшілік біле бермейді. Оның бұған қосымша тағы бір есімі бар. Дінмұхаметті революциялық ұйымның мүшелері «Дінше» деген. Сонда оның бір өзінде үш түрлі есім болғаны ғой.

Әділов Дінмұхаммет (Мұқыш, Дінше 1900-1930) – Қазақстанда Кеңес үкіметін құруға белсене қатысушы, мемлекет қайраткері. Омбы семинариясын бітірген (1916). 1917ж. Ақмоладағы Қазақ комитеті төрағасының орынбасары болып сайланған. Алаш партиясының мүшесі болған. 1918ж. чехтар мен Колчак әкімшілігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырушылардың бірі болды. Көтеріліс сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Читаға жетіп, С.Лазо бастаған ерікті партизан отрядының саяси комиссары болған. Азамат соғысы кезінде қазақ атты әскері полкінде қызмет атқарған. Соғыстан кейін Түркістан республикасының орталығы Ташкент қаласында Ғ.Мұратбаев, Т.Рысқұловтармен бірге жұмыс істеген. 1928 ж. ұсталып, ату жазасына кесілген. Үкім 21.04. 1930 ж. Мәскеудегі Бутырка түрмесінде орындалған. Қазақ КСР Жоғарғы Сотының 1988 ж. 4 қарашадағы шешімімен ақталды.

Дінше (Дінмұхамед) Әділов 1917 жылғы қазан айының соңында Омбыда Әлихан Бөкейхановтың қатысуымен өткен қазақ белсенділері жиналысында құрылған «Алаш» партиясына кіріп, оның Ақмола облыстық комитетіне мүше болып сайланған. 1918 жылдың көктемі мен жазында Қиыр Шығыста азамат соғысы майдандарында шайқасқан. 1919 жылы Ташкентте Қазақ ағарту институтында оқытушы болған. 1920 жылы Алматыда Жетісу облыстық оқу бөлімінің меңгерушісі болып істеген. Сөйтіп, Қазақстан Кеңестерінің ұйысу құрылтайы өзін Республиканың Орталық Атқару Комитеті құрамына сайлағанға дейін күрделі кезеңнің қилы сынақтарынан өткен болатын. Ол Орынборда Ішкі істер халық комиссариатының алқа мүшесі, халық комиссарының орынбасары, біраз уақыт халық комиссарының міндетін атқарушы болып істеді

Ақмоладағы Алаш партиясының қайраткерлері мен «Жас қазақ» ұйымын құрушылар. 1917 ж. Бірінші қатардағы оң жақтан төртінші – Сәкен Сейфуллин, жетінші – Қошке Кемеңгеров, екінші қатардағы оң жақтан бесінші – Дінше Әділов, оныншы – Бәкен Серікбаев, үшінші қатардағы оң жақтан төртінші – Сапар Мұстафин.

І тарау

«Өмірге жетелеген-өмір жолы»

Дінмұхамед (Дінше, Мұқыш) Әділов (13.11.1900 жыл, Ақмола облысы, Ақмола уезі, Шу болысы, қазіргі Жамбыл облысы, Сарысу ауданы - алғашқы революция жылдарындағы белгілі қоғам қайраткері.Кенесары хан қолбасыларының бірі Мыңжасар батырдың немересі. Жеті ағайынды, үлкен ағасы Байсейіт Әділұлы.

4 тамызда Ақмоладан Омбыға гимназияға кіруге Шу бойындағы тамадан Дінмұхамет Әділов деген 11 жасар бала келді. Ақмоладағы городской школада 2—3 жылдан бері оқып жүр екен. Оқуға ыждаһатты һәм зерек болған соң, көрген адамдар қызығып, учительдері де гимназияға еркін кіруіне көздері жеткендей Омбыға баруға маслихат беріп жіберіп еді, 7 августа бала емтихан ұстауға гимназияға келсе, гимназия директоры Ку-рочкин, қолында ұстаған бір қағаз бар, балаға суық назарымен қарап «Мен пара алып бала қабыл етпеймін, емтихан ұстауға да жібермеймін, жүре бер...» деп баланы шығарып жібереді. Бала бұл сөздін, мәнісіне түсінбей сұраса директор қолындағы қағазды көрсетеді. Қағаз — әлгі баланың ағасы болып директордың атына жазылған хат екен. Конверттің сыртындағы мөрге қа-рағанда почтаға Омбыдан салған, ішіндегі сөзі мынау: «Құрметті директор Курочкин! Менің інімді гимназияға алыңыз, алсаңыз жақсы нәрсе сыйлаймын, алмасаңыз түк бермеймін, сен жаман кісісің».

Директор бұл хатты жазған баланың ағасы деп шамданып, баланы емтиханға жібермеген себебі сол. Баланың елі Омбыдан 1500 шақырым, Омбыда жақыны да, танысы да жоқ, өзі бір жолаушы орысқа еріп келген. Мұның бәрі директорға айтылған. «Басқа біреу хатты нендей ниетпен болса да бұл хатты жазған шығар, бірақ баланың жазығы жоқ» деген сөзді директор керек қылмаған. Сөйтіп бала Омбының көшесінде жылап қалған.

15 тамызда Ақмоладан Омбыға келсем, әлгі баланы көремін. Мектептердің бәрінде де емтихандар өткен. Қайтайын десе ел алыс. Сұрастырып қарасақ, бұл баланың келуінен бірнеше күн бұрын Ақмоладан оқуға екі ересек бала келген. Әділовты Омбыда бұл екеуінен басқа ешкім білмейді. Оның үстіне директорға жазған хаттың жазуы бүлардың бірінің қолына ұқсайды, қисыны солардың біріне келетін болған соң оқудағы бір-екі жігітті ертіп Ақмоланың екі баласына бардым. Хаттың жазуы мен балалардың жазуын салыстырып қарасак, біреуінің жазуына дәл келеді. Сол арада көп сөзге келмей, қолынан құтыла алмасын біліп мойнына алды. Бүл Ақмола уезінде қазақтың белгілі — «жақсы кісінің» бірі Мұстафиннің баласы Ташмұхамбет. 17-18-дегі жап-жас бала жамандыққа ерте үйір болып, жазықсыз жас талапкердің жолын бөгеп күйе жаққаны. Бұл неден? Әлде үйренген үлгісі. Қазақ бірінің үстінен бір домалақ қағаз берсе, қулық-сұмдықпен бірін-бірі ақсатса, өнерлі жігіт

атанады, ондай іс қазақ назарында ұят емес, мақтан...

.Болар іс болды деп қоймай, биылдан соң болса да Дінмұхамет Әділовке гимназияға кіруіне тоқтату болмасын, нақақ жаладан айрылсын деп, Мұстафа баласын директорға апарып, айыбын мойнына алдырып, ана баланың тазалығына сендіруге сөз байланды. Дінмұхамет Әділов гимназияға келер жылы кіруге Омбыда қалды.

●Дінмұхамед Әділов ауылда қазақша сауат ашып, 1909-1913 жылдары Ақмола қалалық қазақ-орыс мектебінде, 1913-1918 жылдары Омбы гимназиясында оқыған, 1919-21 жылдары Ташкенттегі Орта Азия университетінде дәрістер курсын тыңдаған.

●1914-18 жылдары Омбы оқу орындарында оқып жүрген қазақ қыз-жігіттерінің саяси және мәдени-ағарту қауымдастығы ретінде танымал «Бірлік» ұйымының мүшесі, бірер мезгіл хатшысы болды.

●1917 жылғы қазанда «Алаш» партиясы Ақмола облыстық комитетинің мүшесі болып сайланған. 1917 жылдың соңындағы саяси оқиғаларға байланысты солшыл қанатқа ауысып, жастардың демократиялық кеңесін құрасады.

●1917 жылғы сәуірде Д. Әділов Ақмола облысы қазақтарының съезіне қатысады, съезде сайланған атқару комитетінің нұсқаулары ретінде Қошке Кемеңгеров екеуі Ақмолаға келіп, Сәкен Сейфуллинмен бірге үйездік қазақ комитетін, жастардың «Жас қазақ» ұйымын ұйымдастырады.

●1917 жылғы қазан айында қазақ арасынан барған он шақты делегат жетекшісі ретінде Сібір автономистерінің съезіне қатысуы атақты қоғам қайраткері Әлихан Бөкейхановтың саяси бағдарындағы ірі бетбұрыс кезеңі болды. Ол съезден кері оралып келе жатқанында Омбыға аялдап, зиялылармен, оқып жүрген жастармен кездеседі. Алаш партиясын құрудың нақты қадамы да осы сапарда жасалады. Большевиктердің Петроградтағы ●1917 жылғы қазан төңкерісіне орай, Омбыда оқып журген жастар арасында екіұдай көзқкарас туғанда, Әділов ұйымның демократиялық қанатында болды. Бұл кезде қызыл әскерлермен Благовещенскіге өткен. Содан қанша қыл көпірден өтіп, минут сайын өмірін құрбан қылуға даяр болып, Омбы шаһарына келеді.Ол Омбы жасақталған қызыләскерлер отряды құрамына Қиыр Шығысқа аттанып, 1918 жылдың сәуір-қыркүйек айларында ақтарға қарсы соғыстарға қатысты.

●1918 жылы желтоқсанда Омбыда Колчак үкіметіне қарсы қарулы көтеріліс жасаушылар қатарында болды, көтерілісшілер жеңіліске ұшыраған соң ол жасырынып, ақтар билеген аймақтан кеңес өкіметі орнаған өлкеге қарай қашады.

●1920 жылы мұрағат сөрелерінде сақталғын ең алғашқы Жетісу облыстық қазақ дайындық курстарының қаржылық шығындарды дәйектейтін құжаттары куәлік етеді: мұғалім ретінде курста Ғани аптасына ана тілінен

18-22 сағаттан, Ибадулла (курс меңгерушісі) жаратылыстанудан – 6, Діншенің өзі (облоно меңгерушісі) тарих пен мәдениеттанудан – 8 сағаттан дәріс беріп, сабақ өткізіп тұрған. ●Кеңестердің 1920 жылғы қазанда Орынборда өткен ұйысу съезі Дінмұхамед Әділовты сырттай Қазатком (КирЦИК) мүшесі етіп сайлады. Дінше Орынборда Кеңестік Қазақ Республикасының тұңғыш сайланған Орталық Атқару Комитетінің мүшесі, алғашқы кеңестік үкімет құрамындағы Ішкі істер халық комиссариатының алқа мүшесі, халық комиссариатының орынбасары, бірер мезгіл міндетін атқарушы болған аз мерзімде жас мемлекет іргесін…