Алаш партиясы тақырыбына арналған таныстырылым 9 сынып

Алаш партиясы

Орында ған :

Айтқазинова Аружан

9м сыныбы

Тақырыптың өзектілігі : Алаш партиясы қазіргі замандағы тәуелсіз еліміздің мемлекет болып қалыптасуында зор маңызы бар. Ұйықтап жатқан елімізді оятуға және де тәуелсіздігімізді алудағы бастауы болып табылады . Патша өкіметінің отарлық езгісінен құтқарудағы алға қойылған саясат , еліміздің ең алғашқы құрылған ұлттық-демократиялық , саяси партиясы болып табылады .

Еліміз тәуелсіздік алып , жариялылық самалы ескелі бері төл тарихымызда да жабық тақырыптарға жол ашылып , бұрынғы тоталитарлық жүйенің кейде айлашарғысымен , кейде күштеп таңуымен мызғымастай орнығып келген қасаң тарихи әдіснаманың көбесі сөгілді . Қиғаш пікір , оғаш ойлардың бұрыстығы дәлелденіп , бір саусағын ішіне бүккен зымиян саясаттың бет пердесі сыпырылды . Тарихшыларымыз бір ауыз сөз айтуға батылы бармайтын бүкіл бір кезең , дәуір тарихы қайта қаралып , бірте-бірте ақтаңдақтардың да орны толтырылуда . Соның ішінде әлі де болса шынайы баға беріліп , тың деректердің негізінде қайта обьективті зерттеуді талап етіп отырған нәрсе Алашорда үкіметі мен Алаш партиясының қызметі және ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ зиялыларының қызметі мен қайғылы тағдырлы . .

Алаш партиясы 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында өткен Бірінші бүкілодақтық съездің шешіміне байланысты құрылған еді . Бұл съезге Ақмола , Семей, Торғай , Орал, Жетісу , Ферғана , облыстарынан және Бөкей ордасынан делегаттар қатысқан . Съезде қаралған 14 мәселенің ішіндегі ерекше маңыздысы қазақ қоғамының сол кездегі алдында тұрған мақсаттарына сәйкес қазақтың дербес саяси партиясын құру болатын . Бұл мәселені талқылау барысында съезд іс жүзінде партияны Ұйымдастыруға арналған Құрылтай Жиналысына айналады .

Жаңадан құрылған партия қазақ атауының синонимі " Алаш " деген атқа ие болды . Оның құрамына қазақтың ғылыми және шығармашылық зиялыларының белгілі өкілдері - М.Тынышбаев , М.Жұмабаев , Ш.Құдайбердиев , Ғ.Қарашев , С.Торайғыров , Х.Ғаббасов , Ә.Ермеков , Ж.Досмұхамедов , М.Дулатов тағы басқалар кіреді

Алаш партиясы мүшелері Алаш Орда үкіметінің құрамында барынша көпшілігі болған . Тарихты халық жасағанымен , қоғамның тарихи даму заңдылықтарын реттеп отыратын заңдар мен құқықтық құжаттарды , саяси-құқықтық доктриналарды нақты тұлғалар жүзеге асыратыны белгілі , осы салада мемлекеттік тілдің де атқарар қызметі зор . Қазақ жері екі ғасырдан астам Ресей самодержавиесінің қол астында болған жылдарда қазақ халқының өз тағдырын өзі билеу құқығынан айырғаны , көк түрік дәуірінен бастау алған бірегей саяси тарихы бар халық түгелдей империялық заңдардың бұғауына түскені біздерге тарихтан белгілі . Қазақ қоғамының осы бір қасіретін халықтың озық ойлы , көзі ашық өкілдері аңғара бастады . Олар халықты саяси күрес додасына бастап шықты . Бұған себеп болған 1917 жылғы Ресейдегі қос төңкеріс еді . Патша үкіметінің тақтан құлауы саяси күресті одан әрі қыздыра түсті . Қазақ зиялылары саяси қызметтің қатерлі жолына жалтақтамай , жанқиярлықпен күрескен көрнекті тұлғалар шықты . Олар : Ә.Бөкейханов , А.Байтұрсынов , М.Дулатов , Ж.Ақбаев , Ә.Ермеков , Х.Досмұхамедов , Ж.Досмұхамедов және т.б . болатын .

Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық саяси өміріне тікелей қатынасы бар аса маңызды 14 мәселе енгізілді.Олар :

1. Мемлекеттік басқару формасы

2 . Автономия құру мәселесі .

3 . Жер мәселесі .

4 . Халық милициясын құру .

5 . Сот ісі .

6 . Дін мәселесі .

7 . « Алаш»саяси партиясын құрып , оның бағдарламасын жасау .

8 . Құрылтай жиналысын шақыру

9 . Қытайдағы 83 мың қазақ босқындары туралы .

10. Жет ісудың ашыққан халқына көмек

11 . Халық ағару ісі

12. Земство

13 . Әйел мәсселесі

14 . Киев шаһарында болатын бүкіл Россия федералистерінің сеьздіне һәм Петроградта болатын оқу комиссиясына қазақтан өкіл жіберу .

Алаш партиясының белсенді мушелері

Ахмет Байт ұрсынұлы қыркүйек айының 5-ші жұлдызында 1872 жылы , қазіргі Қостанай облысы , Жангелді ауданы,Сарытүбек ауылында дүниеге келіп,1937 жылы 8-ші желтоқсанда Алматы қаласында қайтыс болады . Ол — қазақтың ақыны , әдебиет зерттеуші ғалым , түркітанушы , публицист, педагог, аудармашы , қоғам қайраткері.Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі , мемлекет қайраткері , қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым , ұлттық жазудың реформаторы,ағартушы , Алаш -Орда өкіметінің мүшесі .

Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан (1866—1937) — XIX ғ. соңы мен XX ғ. басындағы қазақ зиялыларының , қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға . Көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері , ұлт-азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі , Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы , публицист, ғалым , аудармашы .

Міржақып Дулатұлы 1885 жылғы 25 қарашада бұрынғы Торғай облысы , Торғай уезіне қарасты Сарықопа болысының үшінші ауылында , қазіргі Қостанай облысының Жанкелдин ауданындағы Қызбел елді мекенінде дүниеге келген . Әкесі Дулат ескіше сауатты , өз дәулеті өзіне жетерлік , атақты шебер болған адам

Әлихан Бөкейханов , Ахмет Байтұрсынов сияқты қазақтың либералды-демократиялық интелегенциясының көсемдері басқарған Алаш партиясының құрамына әуел бастан-ақ қазақтың ғылыми және шығармашылық зиялыларының белгілі өкілдері – М.Тынышбаев , М.Жұмабаев , Ш.Құдайбердиев , Ғ.Қарашев , С.Торайғыров , Х.Ғаббасов , Ә.Ермеков , Ж.Досмұхамедов , М.Дулатов , т.б . кірді .

Алаш қозғалысын өмірге алып келген негізгі екі себеп : отарлық тәуелділік пен феодалдық мешеулік екені белгілі . Осыған орай алаштық интеллигенция өз қызметінде негізінен екі мақсатты , яғни , біріншіден қазақ елін отарлық езгіден азат ету , екіншіден , қазақ қоғамын ортағасырлық мешеуліктен өркенистті әлеуметтік — экономикалық және мәдени даму жолына алып шығуды көздеді . Олай болса « Алаш » бағдарламасында бұл мақсаттар қалай көрініс тапты ?

« Алаш » партиясы өз бағдараламасында Ресей мемлекетінің демократиялық , федеративтік республика болғандығын қалайтындығын білдірді .

Кезінде тарихшы Н.Мартыненко « Қазақ » газетінде жариялаған Алаш программасы жобасының орыс тілінде аударылған нұсқасын өзі даярлаған жинаққа енгізген болатын (47).