Алаш зиялыларының өмірі мен қызметі туралы мақала

АЛАШ зиялыларының қилы тағдыры

1917 жылдың 12 желтоқсанында екінші жалпықазақ сьезінің шешімімен Алаш автономиясы жарияланды. Осы оқиға жайлы «Сарыарқа» газеті: «Декабрьдің 12-сі күні, түс ауа, сағат 3-те дүниеге Алаш автономиясы келіп, азан шақырылып ат қойылды. Алты алаштың баласының басына ақ орда тігіліп, Алаш туы көтерелді. Үлкен ауылдарға қоңсы қонып, шашылып жүрген қырғыз-қазақ жұрты өз алдына ауыл болды. Отансыз жұрт Отанды болды»деп жазады. Осылайша Алаштың туы көтеріліп қазақ ел болу қамына кіріскен шақта орыстар қазақты құлдықта ұстау үшін жанталасып іске кірісті. Алдымен қазақтың ел бастаған көсемдерінің арасына жік салды. Халқы үшін басын бәйгеге тіккен нағыз ұлтшылдарды ауыздықтау үшін оларға төңкерісшіл топты қарсы қойды.

Орыстар өткен ғасырдың 20-жылдарының басында коммунист қазақтардың күшімен Орынбор қаласын орталық еткен ойыншық Қазақ автономиялы Кеңестік Республикасын құрып алған соң алашшылардың ізіне түсті. Нәтижесінде 1922 жылдың соңында ГПУ тапсырысымен Бөкейханов пен Дулатов тұтқынға алынып Орынбор ГПУ-ың қарауына жіберілді.Жақып Ақбаев жанында үш серігімен Қарқаралыдан 900 шақырым жерде тұтқындалды. Сөйтіп Бөкейхановты Мәскеуге жіберіп, Дулатовты Орынборда қалдырып, Ақбаевты Семейде абақтыдан босатып, ГПУ қарауына алды. Қазақ көсемі Ә.Бөкейханов осы мезгілден бастап өмірінің соңына дейін(сентябрь 1937ж) Мәскеуде арнайы бөлінген бір бөлмелі пәтерде бақылауда отырды. Бұдан бұрын ол 1908-1917ж. аралығында қазақ жеріне келу құқынан айырып, Ресейдің Самара қаласаында тұрған болатын. Бұл іс орыстардың қазақ басшысын қазақ ортасынан алыс ұстауының нақты көрінісі еді.1930 жылы ОГПУ-дың орталық басшылығы өзінің орта азиялық бөліміне «Қазақ зиялыларының көзін құрту» жөнінде арнайы тапсырма береді. Қазіргі уақытта Қазақстан ұлттық тәуелсіз мемлекет ретінде қалыпасып, Қазақстан Республикасы Бүкіл дүниежүзілік тарихи және саяси үрдісте орны айқындалып жатқан кезде XX ғасыр бас кезіндегі асяси процес л

Орта азияның ұлттық-аумақтық межелеу процесіне және қазақ жерлерінің бірігуінде Алаш басшылары беделді қатысты. Алаш зиялылары өкілдері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, А.Бірімжанов, М.Шоқай, Ж.Ақпаев, М.Тынышпаев, Ә.Ермеков, сонымен қатар ұлт-комунистер С.Ходжанов, Т.Рысқұлов, С.Меңдешов, С.Сейфуллин, С.Асфендияров, С.Сәдуақасов, Н.Нұрмақов және басқалары қазақ аумағының бүтіндігін қамтамасыз ету үшін барлық күштерін салды. Сол замандағы қазақ зиялылары өз дәуірінің дүниетанымын құрған жоғары талпыныстағы өзін құрбан қылушылық адамдары болды. 1890 жылы көктемде талапкер Ә.Бөкейханов Санкт-Петербург Императорлық Орман институтына оқуға түскен кезде, өзінің шығармларында былай жазған: «Басқаларға жамандық тілеу –яғни өзіне тілеу, себебі біз басқалармен адамгершілікті құраймыз. Жоғары инабаттылыққа ғана қолжетімді, жан-жақты білімге ғана тән жан ыныштығына, ақыл, байлықпен жету мүмкін еместігін біз ешкімге зұлымдық тілемеген жағдайда ғана түсінеміз». Кейін Алаш Орда басшысы Ә.Бөкейханов былай жазған: «Мен өз отанымның ішкі істерімен өмір сүремін, мен үшін оның тағдыры бәрінен артық... Егер ол қандай жағдайда екенін білмесем, ұйықтай алмаймын». «Алаш» қозғалысының қайраткерлері

Қазақ зиялылары Жапония сияқты озық мемлекеттермен қатар халықтың даму деңгейін көтеруге ұмтылды. Сондықтан оларды «жапон агенттері» деп жариялап, тыңшы деген айып тағылды. 1904 жылы 23 қазанда Санкт-Петербург әскери-медициналық академияның студенті Х.Досмұхамедов өзінің жерлесі, Қазан мал дәрігерлік институтының студенті Г.Бердиевке былай деп хат жазған: «....Сенен басқа, ондаған немесе жүздеген қырғыздар жоғары білім алатыны жайлы ойласаң, халық та еңбекке, ілгерілекке икемді екен, ол да бір уақытта әлемдік үстемшілдікте құрметті және екінші Жапония бола алады деген шешімге келесің....» Алаш қайраткерлері халықтың ұлттық сана–сезімін мемлекеттік деңгейге көтерді. «Алаш» партиясы сол кездегі қоғамның мәселесін шешу үшін шаралар кешенін жасаған қазақтардың алғашқы саяси ұйымы болып қалыптасты. Алашордашылардың негізгі идеясы- халықтың бірлігі болды, осы ұран бүгінгі күні де өзекті. Мемлекеттік өзін-өзі басқару жүйесі, ұлттардың өзін-өзі басқаруына халық құқығын қорғау, озық әлемнің тәжірибесін қолданумен қазақ қоғамын жетілдіру жүйесін құруы «Алаш» қозғалысының негізгі мақсаты болып табылады. Ұлттық саяси ұйымды құру фактісінің өзі біздің отандық тарихта соңына дейін саналы түрде м

1929 жылы қаңардың М.Дулатов Бутырка түрмесінде болғанда, тарихқа әйгілі «Ұрпаққа хат» -хатында алаш зиялыларының басты мақсатары жайлы жазған: «Осы құлдық жағдайдан құл болған, қаналған халыққа шығуға көмектесу – менің парызым болады деп есептедім.... Саяси саладағы жағдайды алдын ала болжай алдым деп ойламаймын; бүгінгі күні кеңес өкіметіне қарсы күресі ретінде ұсынатыны қазақ ұлтын дербес, бақытты көру тілегім болып табылады». «Азаттық…