Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы туралы ғылыми жұмыс

Қазақстан Республикасының Малая академия наук

Кіші Ғылым академиясы Республики Казахстан

МАН

КҒА ASY

Ғылыми жобо тақырыбы: «Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының

өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі

бала тәрбиесіндегі маңызы»

Секциясы: Өлкетану

Оқушының аты- жөні: Жұмағұлов Тимур 8 «Г» сынып оқушысы

Мектептің аты: Дарынды балаларға арналған үш тілде

оқытатын Қарғалы №2 арнаулы . гимназиясы

Ғылыми жеткекшісі: Жаманғараева Айгүл, орыс .

сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің мұғалімі

Бәйтерек 2019 жыл

2018-2019 оқу жылы

Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала

тәрбиесіндегі маңызы

Алматы облысы, Жамбыл ауданы. Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын Қарғалы №2 арнаулы гимназиясының 8 орыс сынып оқушысы Жұмағұлов Тимур, жетекшісі: Жаманғараева А.Б..

Гипотеза: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірі мен шығармашылығының бала тәрбиесіне берері мол әрі құнды.

Жұмыстың мақсаты: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы өмірінің 45 жылдан астам бөлшегін бала тәрбиесіне арнаған. Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірі мен шығармашылығын дәріптеу.

Міндеттері: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы туралы ақпарат жинау,оқу;

Рухани жаңғыру бағдарламасы аясында көшеге, мектепке атын беруге атсалысу.

Өзектілігі: Қарғалы №2 Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын арнаулы гимназиясының фундаментін қалаушы Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының тәжірибесі аудан, облыс, республика көлемінде таратылған, әлі де таратуға тұрарлықтай еңбектері бар

Зерттеу жаңалығы: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлын педагогика ғылымындағы кішігірім «кірпіш» деп табуға болады.

Зерттеу обьектісі: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының балалық шағы, студенттік кезеңі және педагогикалық қызметі.

Зерттеудің қорытындысы: Жас ұрпаққа сапалы білім, саналы тәрбие беру саласында Төлегетай Қожахметұлы ұзақ жылдар тынымсыз тер төкті.

Төлегетай Қожахметұлы басқарған мектеп Білім министрлігінің «Ең таңдаулы олимпиадалық мектебі» деген Алғыс хатының орны тіптен бөлек.

Мектептің оқу- білім беру базасын нығайтуда да талмай ізденіс танытты. Мектеп облыс бойынша алғашқылардың қатарында «Үш тілде оқытатын гимназия» дәрежесін алды.

«Дарынды шәкірттер мекені» аталып, республикада танымал оқу орнына айналды.

Тәжірибелі, талантты ұстаздар ұжымын қалыптастырды. Информатика пәнінен облыс, республикаға танымал ұстаздар сабақ берді. Сондықтан да, мектеп республика, облыс бойынша алғашқылардың қатарында интернетке шықты.

Т.Қ.Ақбауовтың еңбек еткен жылдар аралығында 21 оқушы мектепті «Алтын белгімен» бітірді.

Ақбауов Төлегетай Қожахметұлын педагогика ғылымындағы кішігірім «кірпіш» деп табуға болады.

Зерттеу әдісі: Тақырып таңдалған соң, алдымен өзге жобалармен таныстым. . Қажетті дәлел табу мақстымен Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өмірбаяны туралы мәліметтер іздестіре бастадым. Гимназиямызда Төлегетай Қожахметұлымен кездесулер ұйымдастырылып тұрады. Ағаймен кездесіп сауалнама алдым. Төлегетай Қожахметұлы еңбек еткен мектепте ашылған Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы атындағы физика –математика кабинетіне барып мәліметтер жинадым. Зерттеу соңында түсінгенім, Ақбауов Төлегетай Қожахметұлын педагогика ғылымындағы кішігірім «кірпіш» деп табуға болады. Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала тәрбиесіндегі маңызы өте зор екендігін түсіндім.

Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын Қарғалы №2 арнаулы

гимназиясының 8 «Г» сынып оқушысы Жұмағұлов Тимурдың

«Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала тәрбиесіндегі маңызы» тақырыбындағы ғылыми жұмысына жазған

жетекшінің пікірі

Қазіргі өзгерісі мол қоғамда еліміздің болашақ жастары әр түрлі жаңашылдыққа еліктеп, оны өте қарқынды түрде өз бойларына сіңіреді. Бүгінгі жастарды «Тәрбие басы-тал бесік» - демекші жастайынан жақсылыққа баулу ең алдымен, отбасы, екінші орында әрине ұстаздың міндеті. Халқымызда «Ұстазы жақсының – ұстамы жақсы» деген де керемет сөз бар. Сондықтан да жастардың өздеріне сапалы білім, саналы тәрбие беріп, өмірін бала тәрбиесіне арнап өткен, немесе әлі де білім беріп жүрген ұстаздарының өнегелі өмірін біле жүргені абзал.

Осы мақсатпен 8 орыс сынып оқушысы Жұмағұлов Тимурға жас ұрпаққа білім беру саласында ұзақ жылдар тынымсыз тер төккен ауылымыздың, ауданымыздың, облыстың ардақты азаматы «Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала тәрбиесіндегі маңызы» деген тақырыпта ізденіп жұмыс істеуді тапсырдым.

Тимур бұл жобада Жерұйығы – Жетісу жерінің асқар Алатауының бөктерінде «Ақындар мен батырлар өңірінде» дүниеге келген Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы туралы көп ізденіп, ол кісінің өнегелі өмірін, жас ұрпақтарының дамуына қомақты үлес қосқан шығармашылығын, бала күнінен зейнеттік кезеңіне дейінгі жүріп өткен жолын тиянақты зерттеген.

Жоба жұмысымен айналысу барысында өзінің тіл шеберлігімен, тиянақты, әдеби көркем сөздерді қолдана отырып, білімділігі мен түйіндей алуы байқалады. Жұмыс нақты дәлелдермен жазылған. Тимур алға қойған мақсатына жету барысында Төлегетай Қожахметұлының өмірі мен еңбек жолының жастарға үлгі боларлықтай тұстарын аша білген. Ұлағатты ұстаздың өткен өмірі болашақ ұрпақты қарапайымдылыққа баулитынын және шыншыл, саналы, тәрбиелі ұрпақ өсіп - жетілуіне үлесін тигізетінін зерделеп берген. Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала тәрбиесіндегі маңызы өте зор.Тимурдың зерттеген жоба жұмысы одан әрі жалғасын табатынына сенім білдіре отырып, бұл жобаны қорғауға ұсынамын.

Жетекшісі: Орыс сыныптарындағы қазақ тілі мен әдебиет пәнінің

мұғалімі Жаманғараева Айгүл Базарбаевна

Мазмұны

Кіріспе................................................................................................................... 3

ІІ Зерттеу бөлімі:

1. Ақбауов Т.Қ. балалық шағы.............................................................................4

2. Ақбауов Т.Қ. студенттік кезеңі........................................................................7

3. Ақбауов Т.Қ. педагогикалық қызметі.............................................................8

ІІІ. Қорытынды...................................................................................................16

Қолданылған әдебиеттер тізімі........................................................................17

І. Кіріспе

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласы ел дамуының жарқын үлгісі мен нақты қадамдарын көрсететін келелі ой, салиқалы пікір, батыл шешімдерге құрылған маңызды құжат.

Мемлекет басшысы аталмыш жаңғырудың негізгі қызметі мен ерекшеліктеріне ой жүгіртіп, бұл жаңғырудың маңыздылығына тоқталады: «Жаңғыру атаулы бұрынғыдай тарихи тәжірибе мен ұлттық дәстүрлерге шекеден қарамауға тиіс. Керісінше, замана сынынан сүрінбей өткен озық дәстүрлерді табысты жаңғырудың маңызды алғышарттарына айналдыра білу қажет. Ол адами құндылықтар, рухани қазына, жастарды тәрбиелеу, олардың бойына патриоттық рухты сіңіре білу жұмысында рухани салаға басымдық берудің қажеттілігін алға қойып отыр. Бұл – тәуелсіз еліміздің бақытты болашағы мен алаңсыз келешегі үшін жасалып жатқан жұмыс. Өйткені, рухани байлықтың кемел болғаны бұл жеке азаматтарымыз үшін де, әрбір жеке тұлғадан құралған қоғам, туған еліміз үшін де өте маңызды үдеріс.

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасын негізге ала отырып, «Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала тәрбиесіндегі маңызы» атты жұмыс жасап отырмыз.

Жұмыстың мақсаты: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы өмірінің.45 жылдан астам бөлшегін бала тәрбиесіне арнаған. Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірі мен шығармашылығын дәріптеу.

Міндеттері:

Ақбауов Төлегетай Қожахметұлы туралы ақпарат жинау,оқу;

Рухани жаңғыру бағдарламасы аясында көшеге, мектепке атын беруге атсалысу.

Ғылыми жаңалығы:

Ақбауов Төлегетай Қожахметұлын педагогика ғылымындағы кішігірім «кірпіш» деп табуға болады.

Практикалық құндылығы:

Қарғалы №2 Дарынды балаларға арналған үш тілде оқытатын арнаулы гимназиясының фундаментін қалаушы Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының тәжірибесі аудан, облыс, республика көлемінде таратылған, әлі де таратуға тұрарлықтай еңбектері бар.

Гипотеза: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірі мен шығармашылығының бала тәрбиесіне берері мол әрі құнды.

Зерттеу обьектісі: Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының балалық шағы, студенттік кезеңі және педагогикалық қызметі.

ІІ. Зерттеу бөлімі

Ақбауов Төлегетай Қожахметұлының өнегелі өмірінің бүгінгі күндегі бала тәрбиесіндегі маңызы.

1. Ақбауов Т.Қ. балалық шағы

Жерұйығы – Жетісу жерінің асқар Алатауының бөктерінде «Ақындар мен батырлар өңірінде» Төлегетай Қожахметұлы Ақбауов 1948 жылдың 29 ақпанында Кемертоған елдімекенінде дүниеге келген.

Ата-бабамыз «Тектілік жеті атаның қанымен бойға сіңген қасиет» - деп бекер айтпаса керек. Төлегетай Қожахметұлы аруақты Сайлыбай бидің немересі.

Төлегетай Қожахметұлының алты жасқа дейінгі балалық шағы сонда, сол Кемертоған елдімекенінде өтті. Төлегетайдың әкесі Қожахмет өте тақуа, сопы кісі болатын. Бес уақыт намазын қаза қылмайтын, дәретсіз жер баспайтын. Оқымаса да тоқығаны көп, зерделі кісі еді. Сүйінбайдың, Шортанбайдың, Нысанбайдың, Жамбылдың өлең – жырларын, қиссаларын жатқа айтатын.

Ақсақалдар арасында беделді, елге айтқанын істете алатын, жетім-жесірге, жарлы-жақыбайға қамқоршы болуды ұнататын,төңірегіндегілерден де соны талап ететін, аса бауырмашыл адам еді. Ол кісі көпшіл болатын, үйінен қонақ үзілмейтін – деп еске алады Төлегетай Қожахметұлының ағасы Жеңіс Молдасынұлы. Ал анасы Жарылқасын (Жақай) жаныстың Тайланғалы атасынан тарайтын Сыдықтың қызы, жеті құрсақ көтерген. Оның алдыңғы бесеуі ерте қайтыс болып, бала тұрмаған.

Төлегетайдың атын Қазақстан халық әртісі, ақын, Қожахметтің досы найман Мұқаш Байбатыров қойған.Төлегетайдың анасы Жарылқасын жүкті кезінде Қожахметтің үйіне қонаққа келіп отырған Мұқаш, Қожекеңе: «Ұл туса,атын Төлегетай қой, найманның ата-бабасының аты. Кең тараған елміз ғой, ырым болсын. Қыз туса, Ақбұрым қой, найманның анасының аты», - депті. Жақай қыз туып атын Ақбұрым қояды. Бүгінде әпкеміз республиканың еңбек сіңірген мұғалімі, Алматыда тұрады, ұлды, қызды, немерелі, өсіп-өнген зейнеткер.

Артынан ұл туып, атын Төлегетай қойған. Төлегетай ес білгенше әжеміз Бәзизаның тәрбиесінде болды. Әжесі өмірден өткенше Төлегетайды қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқытпай, бетіне адам қаратпай, ерке қылып өсірді – деп жазады ағасы.

Төлегетайдың анасы Жарылқасын өте мейірімді, мейірбан жан еді.Өзі әрең көрген Ақбұрымы мен Төлегетайды қалай жақсы көрсе, туған-туыстарының балаларын да бөлмей мейірімділікпен мәпелейтін. Парасаты

мол, ауыл-аймақ, абысын-ажынға сыйлы, үлкенді үлкендей, кішіні кішідей сыйлай білетін. Әттең дүниеден ерте озды.1964-жылы 54 жасында о дүниелік болды. Ол кезде Төлегетай 16 жаста еді.Тұрмыстың тауқыметі,ауыр жұмыстың әсері жүрекке салмағын салмай қоймады.

Төлегетай табиғатынан ерекше бала болды. Оның 29- ақпанда тууының өзі табиғаттың төрт жылда бір келетін құбылысы. Ерекше туған бала үш немесе жеті қауіп-қатерге ұшырайды деген ұғым бар. Содан аман-есен өтсе, бақытты, ұзақ ғұмыр сүреді екен. Мүмкін рас, мүмкін кездейсоқтық шығар.Төлегетай балалық шағында және жас кезінде сол жеті қатерді бастан өткізді. Ол үш жасы кезінде шыңырау құдыққа түсіп кетіп, Бәзиза әжесі Әлиша әжей екеуі бірінің қолынан бірі ұстап құдыққа түсіп, әрең шығарып алды. Абырой болғанда, құлынның терісінен тігілген тонды әжесі жаздыгүні де Төлегетайдың үстінен шешкізбейтін. Сол тон судың бетіне көтеріп шығарыпты содан аман қалды.

Алты жасында Әсембала екеуі ( Күлтай тәтеміздің қызы үш жаста еді) көршінің байлаулы тұрған қасқыр итінің жанынан жүгіріп өтпек болып болады, Алыпсоқ (иттің аты) Төлегетайды бас салып талап, құйрық етін жұлып алған. Құдай сақтап, дәрігерлер Қаскелеңде операция жасап, жанын әрең алып қалады.

Бес жасында тамның төбесінде тұрып, қамшыға таласам деп, шатырдан ұшып кетіп, аузымен жер қаба, басымен құлап түскен, тағы да төрт тісінен айрылып, жаны аман қалады. Кішкене өскеннен кейін, әкесі Ақбұрым екеуін тауға шөп шабуға көмектесесіңдер деп ала баратын. Әкесі шөп шабады, балалар ағаш тырмамен тырмалайды. Бір жағынан еңбекке тәрбиелеу болса керек. Бос уақыттарында таудан бүлдірген теріп жейді. Төлегетайдың сегіз-тоғыз жастағы кезі. Ақбұрым әкесімен бірге шөп жинап жүреді. Ол болса бүлдірген теріп алып шөптің үстінде жатады. Үстінде қызыл жейде. Бір кезде аспанда қалықтап жүрген бүркіт шүйліге келе Төлегетайға түседі. Мұны байқап қалған Ақбұрым шар ете қалады. Аралары елу-алпыс қадамдай жер. Әкесі екеуі айыр-тырмаларын…