Ақсақ құлан домбыра туралы аңыз сыныптан тыс жұмысы

Сыныптан тыс жұмысы: «Ақсақ құлан», («Домбыра туралы аңыз»)

Пәні: қазақ тілі

Сыныбы: 7 сыныбы

Мектеп: №3 ЖОББМ

Мүғалімі: Альмишева Л. Ш

Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: өнерге деген сүйіспеншілігін арттыру, туған халқымыздың мәдени мұрасымен таныстыру;2.Тәрбиелік: өнерді сүюге,өнереге деген ықылыс, құрмет сезімдерін тәрбиелеуге ықпал ету.

Көрнекілік құралдар: кинофильм «Хромой кулан». Киностудия«Казахфильм», слайд-шоу, интерактивті тақта.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі: Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, түгендеу.Өтілген материал бойынша қайталау сұрақтары (ауызша)

ІІ. Сабақтың мақсатын айту.

Бұл оқиға ХІІ ғасырдың соңы мен ХІІІ ғасырдың басында болған. Аңыз кейіпкері Жошы хан - тарихта болған адам, атақты жаһангер Шыңғысханның үлкен ұлы. Мұндай оқиғаның болғандығын тарих растайды.

Осыдан үш күн бұрын Шыңғыстың сүйікті ұлы, Қыпшақ даласының билеушісі Жошы аңнан қайтып оралмады. Ол құлан аулауды жақсы көреді екен. Аңға бірге шыққан нөкерлерінің айтуынша, бұлар бір үйір құланға кездесіпті де, ханның оғы солардың бірін жаралапты. Хан ұлының оғы жаралаған ақсақ құланоны шайнап өлтіреді. Ақыры, күн ұясына қонар шақта, ханның мүрдесі табылады. Ажалы аңнан келгені, я жаудан келгені белгісіз.

Ханзада жоғалып кеткеннен кейін хан бір жамандық болғанын сезеді де: «Кім маған балаң өлді деп келсе, соның аузына балқыған қорғасың құямын», - дейді.Ханға баласының қаралы хабарын жеткізуші адамның жазасы - өлім.

Ханның сөзін естіп, адамдар оған баласы туралы шындықты айтуға қорқады. Қара халықты өлім жазасынан құтқару үшін, қаншама қатерлі болса да ханға естіртуді найманнан шыққан ұлы Кет - Бұғы жырау мойнына алады. Жырау өзі сөйлемей, домбырасын сөйлетеді.

Қу тақтай ызынап қоя берді. Домбыраны тартып жатқан Кет - Бұғы емес сияқты, домбыраның өзі сөйлеп жатқандай көрінді. Күйді тыңдаған хан бәрін түсініп, ашуланады. Күй тартылып біткен соң, қаһарына мінген хан Кет - Бұғы жырауды жазалауға шешім қабылдады.

«Қаралы хабар айтушының жазасы-өлім. Бірақ, Жошының қазасын естірткен мен емес едім ғой! Мына домбыра емес пе еді, саған азалы хабарды жеткізген!»...

Жаман хабарды әкелген домбыраға қорғасын құйылсын деген бұйырық береді. Қайғылы хабарды домбыра жеткізгендіктен, оған ыстық қорғасын құяды.Осылайша беткі жағына кішкентай санылау пайда болыпты-мыс. Ата - бабаларымыздан қалған аңыз осылай толғайды. Найманнан шыққан ұлы жырау Кет - Бұғы қаһарлы Шыңғысқа, сүйікті ұлы Жошының өлімін осылай естіртіпті деседі.

Осылайша «Ақсақ құлан» күйі халықты ханның қаһарынан қорғап қалған екен.

Сөздік:

Қыпшақ даласының билеушісі - правитель Кипчакской степи

аңнан қайтып оралмады - не вернулся с охоты

оқиға - история

аңыз кейіпкері - персонаж легенды

қорғасын - свинец

бір үйір құлан - табун кулана

ханның оғы жаралаған - стрела хана поранила

күн ұясына қонар шақта - на закате

ханның мүрдесі табылды - нашелся труп хана

ажалы аңнан келген - смерть от животных

жаудан келгені белгісіз - смерть от врагов

қаралы хабардың жеткізушінің жазасы – өлім - наказание тому, кто сообшит о трагедии - это смерть

қу тақтай азынап қоя берді - домбыра сразу берет траурный тон

домбыраның өзі сөйлеп жатқандай көрінеді - показалось, что домбыра сама говорит

қайғылы хабар - печальная весть

кішкентай санылау - маленькое отверстие

халықты ханның қаһарынан қорғап қалған екен - спас народ от гнева хана

Кинофильм «Хромой құлан». Киностудия «Казахфильм».

Мұғалім: Кетбұға.

Кетбұға шамамен 1150-1230 жылдар аралығында ғұмыр кешкен. Кетбұғы Найман тайпасының ұлы жыршысы, күйшісі. Кетбұғы «Ақсақ құлан» күймен әйгілі. Кетбұға күйлері: «Ақсақ құлан», «Наратау», т.б.

1-оқушы:

Қазақтың тұңғыш ұлттық аспабы қай аспап деп ойлаймыз?

Домбыра, қобыз. Қазақтың тұңғыш аспабы - Қорқыт ата 40 жыл тартқан қобыз. Қорқыт-VII-VIII ғасырда өмір сүрген, 64 жол толғау, 360 жол өлең иесі болғанын тарих дәлелдейді. Шоқан Уәлиханов Қорқытты бірінші жарау деп те таниды. Қорқыт атаның «Қорқыттың күйі», «Қоңыр», «Желмая», «Қорқыт сарыны», т.б. күйлер - асыл қазына, өшпес мұра.

2-оқушы:

Домбыра-асқақтата ән салып, күй төккен өнерпаз халқымыздың артық қастерелеп үкі таққан, жалғызындай аялап қақ төріне ілген ең қымбат, ең сүйікті музықалық аспаптарының бірі.…