Ақтөбе өндірістік аймағы ауасының мониторингі туралы мақала

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағының атмосфералық ауа мониторингі

Аманқосова Арайлым Жолдасбайқызы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік өңірлік университеті

Актөбеде көп жылдардан бері АФҚЗ мен АХҚЗ жұмыс істеп келеді. Бұл зауыттар Ақтөбе қаласының солтүстік-батысында қала халқы көп шоғырланған аймақтан 1000 м, қала тұрғындарының бақша-саяжай усачкелерінен 700 м ғана қашықтықта орналасса, зауыттардың бір-бірінен орналасу ара қашықтығы 300-400 м.

Қазіргі уақытта кәсіпорын аймағының табиғаты алты валентті хром қосындыларымен, солтүстік-батыстан соғатын желдердің әсерінен кәсіпорындардан шығатын зиянды заттармен, оның кұрамында шаңды хром қосындылары және т.б. зиянды заттармен өте белсенді түрде ластануда. Бұлардың мұржаларынан улы заттар қоршаған ортаны бүлдіріп қана қоймай адамдар денсаулығына елеулі залалын тигізуде. Жергілікті сарапшылардың берген мәліметтеріне қарағанда тыныс-қолка жолдарының ауруы қалада қалыпты деңгейден 3,5 есеге дейін жеткен. Сол сияқты жүрек-қан тамыры жүйесі мен коз аурулары 1,8 жөне 2 есеге шейін артқан. [1,2,3,4]

Кәсіпорынның атмосфералық ауаға әсер етуінің анағұрлым дәл бағалануы қандай да бір ластайтын заттардың концентрацияларын тікелей өлшеу негізіндегі бағасы болып табылады. Атмосфералық ауаның сынамасын таңдау негізгі ластаушы заттарға, бейорганикалық шаңға, азоттың диоксидіне, күкірт диоксидіне, күкірт сутегісіне, көмірегі оксидіне жүргізіледі. Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік ауданындағы желдің алты валентті хромы бірдей, яғни желдер раушаны шеңберлікке жақын, сондықтан кәсіпорынның қалдықтарынан шығатын, атмосферада қоспалардың таралуын бақылау түрлі бағыттарда бірдей ақиқаттылықпен орындалуы мүмкін.

Сөйтіп, сынамаларды таңдаудың нүктелері келесі:

- Кәсіпорыннан 1000 м санитарлы қорғаныш зона шекарасы

- Негізгі бағыттан 300 м оңға, солға-шырақ астындағы санитарлық қорғаныс зона шекарасы

- 1000 м фокдық нүкте

- Кәсіпорыннан 500 м, шламдық тоғандар аймағы

- Кәсіпорыннан 3000 м

- Кәсіпорыннан 9000 м

«АХҚЗ» АҚ-ның қоршаған ортаны қорғауды басқарудың негізгі функцияларына мыналар кіреді:

- кәсіпорынның экологиялық саясаты мен қоршаған ортаны қорғау облысындағы стратегиялық мақсаттарды жүзеге асыруға қатысу;

- кәсіпорынның экологиялық аспектілерінің маңыздылығын төмендетуге бағытталған, табиғатты қорғаушы шараларды өндірумен бірге қоршаған ортаның компоненттерінің мониторингін жүргізуді ұйымдастыру;

- қоршаған ортаны қорғау облысында заңды және нормативті талаптарды сақтауға қатысты өндірістік объекттердің құрылыс, қайта құрастыру және пайдалану жобаларының техникалық регламенттерін қарастыру және мақұлдау;

- экологиялық талаптарды сақтауға қатысты, сонымен қатар табиғатты қорғау заңдылығын сақтауды күнделікті бақылауға байланысты кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелерін (КҚБ) тексеру бойынша кешендік комиссияларға қатысу;

2001 жылы кәсіпорында аналогтары жоқ. Атмосфераға шығарылатын хром мен басқа да ластаушы заттардың қоспалары, қатты қалдықтардың анағұрлым көлемді көзінің монохрамат натрий (тауарлық өнімге арналған шикізат) өндірісінің жаңа технологиясы іске қосылды.

Жаңа технологияны іске қосу келесі жағдайларға мүмкіндік берді:

- шламдық тоғандарда монохраматты шламның орналастыратын көлемін 4 есе кемітуге;

- монохроматты шламда токсинді алты валенттік хромның құрамын алты есеге төмендетуге, және сол арқылы орналастырылатын қалдықтың қауіптілік класын төмендетуге;

- кальций хроматтарының канцерогенді қоспаларының атмосфераға шығарылуына тыйым салуға;

- өндірістен көп тонналық шикізат даламитті (шамамен жылына 200 мың тонна) шығаруға, және соның арқасында оны өңдеу барысы бойынша процестердің тоқталуы салдарынан электр энергиясын қолдануды төмендетуге.

2005 жылы өндіріске монохраматты шламның жалпы туындау көлемі 310,789 мың тоннадан 234,973 тоннасы қайтарылды, сол арқылы оны жинақтаушы-тоғандарда орналастырылуын 76% - ға қысқартты.

2000 жылдан жаңа, экологиялық жағынан қауіпсіз технологияны негізгі өндіріске енгізу:

-натрий монохраматтың өндірісінде түзілген 1 млн 300 мың тонна монохраматты шламнан өндіріске 921 мың тонна 70% қайтарылды.

Ластаушы көздерден бөлінетін ластаушы заттарды талдау төмендегідей көрсетеді: «Ақтөбе ЖЭО-ғы» өндірісі салдарынан ауаға 70% азот қышқылы тарайды, АФҚЗ атмосфераны қатты заттармен және АХҚЗ - 80% газ күйіндегі көмірқышқыл тотығымен ластайды. [4,5] ММ Казгидромет мәліметтері бойынша, қаланың атмосфералық ауа сапасы соңғы жылдары нашарлап кетті (ИЗА орташа мәні – 9,5 бірлікті құрады).

Қаланың атмосфералық ауасының ластануын талдаған авторлар қатарымен белгіленген мәліметтер бойынша, қаланың атмосфералық ауа ластануы деңгейіне негізгі ықпал ететін элементтерге азот диоксиді және формальдегид, аз мөлшерде бенз(а)пирен жатады. Күз-қыс мезгілдерінде оларға шаң-тозаңдар қосылады (өлшенген заттар).

«Күз-қыс» мезгілдерінде атмосфералық ауаның ластануынының ең жоғарғы деңгейлері зерттеулер нәтижелері бойынша, батыс (өндірістік) және қаланың орталық бөлігіне (қаланың көне ауданы, Заречный елді-мекенінің солтүстік бөлігі) тән, осы жерлерде атмосфераның ластануының комплексті индекс…