Ақтөбе қаласының экологиялық жағдайын зерттеу жұмысы

«Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағының экологиялық жағдайының мониторингі»

Қаржауов Хобдабай Нұрмұханбетұлы

Есет батыр атындағы олимпиада резервінің облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжінің 10 «Ә» класс оқушысы

Аманқосова Арайлым Жолдасбайқызы

Есет батыр атындағы олимпиада резервінің облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжінің биология пәнінің мұғалімі, жаратылыстану ғылымдарының магистрі

Ақтөбе қаласы, пос. Заречный, Родниковая 1. Телефон: 99-61-02

Мазмұны

Кіріспе

1. Әдебиетке шолу (сұрақтың зерттелу жағдайын талдау)

1.1 Ақтөбе қаласының физикалық – географиялық және климаттық жағдайына қысқаша сипаттама

1.2 Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақтағы өндіріс орындарының ластаушы заттар қалдықтарына сипаттама.

1.3 «Ақтөбелік хром қосындылар зауыты» АҚ сипаттама

1.4 «Қазхром» ТҰК» АҚ бөлімшесі – Ақтөбелік ферроқұйма зауытына сипаттама

1.5 «Ақтөбе ЖЭО» бөлімшесі «АПК» АҚ сипаттма

Негізгі бөлім

2. Зерттеу НЫсандары мен әдістері

2.1 Зерттеу нысандары

2.2 Зерттеу әдістері

2.3 Зиянды қалдықты заттарды азайту және нормалау этаптары бойынша іс-шаралар

3. Зерттеу нәтижелері

3.1 Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақтың атмосфералық ауадағы ластағыш заттарды өлшеу нәтижелері және оларды талдау.

3.2 Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақтың топырақтағы ластағыш заттарды өлшеу нәтижелері және оларды талдау

Қорытынды

ҰСЫНЫСТАР

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе

Ақтөбе қаласының экологиялық жағдайының нашарлауы – бұл өндіріс орындарының көбеюі, транспорттық кәсіпорындар және авотранспорттар, қаламен өтетін автомагистралдарға байланысты деп айтуға болады. Қала территориясында орналасқан барлық өнеркәсіп объектілерден шығарылатын зиянды шығарынды қалдықтардың есебінің мәліметтерін ескере отырып, қоршаған ортаны қорғаудың комплекстік және жүйелік тәсілдемесін құру керек [1].

Ақтөбе қаласы үшін мұндай тәсілдеме құру өзекті, көкейкесті мәселелерініңбірі, себебі қалада өндіріс орындары қарқынды көбейіп келеді. Қаланың экологиялық жағдайының нашарлауының негізгі үлесі қалада орналасқан өндіріс орындарына тиесілі [1,2].

Ақтөбе қаласында өз шығарындылары және төгінділері бар, қоршаған ортаға қолайсыз әсерін тигізетін бірқатар кәсіпорындар бар.

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өнеркәсіптік аймақ территориясындағы табиғи ортаны ластаудың негізгі көздері болып Ақтөбелік хром қосындылар зауыты (АХҚЗ АҚ), оның тоғандары және шламжинағыштары, «Алматы Пауэр Консолидейтед» акционерлік қоғамының Ақтөбелік жылуорталығы (Ақтөбе ЖЭО) және оның су күйесін жою ыдысы, «Қазхром» трансұлттық компания» акционерлік қоғамының бөлімшесі Ақтөбелік ферроқұйма зауыты (АФЗ), оның қоқыс үйіндісіне және сүзгіштің ескі өрістері болып табылады [1].

Зерттеудің өзектілігі. Қазақстанның көптеген аймақтарындағы экологиялық жағдай сын көтермейді. Ғылыми-техникалық прогресс қоршаған ортаның көптеген мөлшерде зиянды заттармен ластанып, қалыптасқан табиғи тепе-теңдіктің бұзылуымен қатар жүруде. Сондай жағдай, Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақтары газ, сұйық және қатты күйдегі өндіріс қалдықтарымен, сульфаттармен және ауыр металдармен ластануда. [1,2,3].

Ғылыми деректер бойынша, трофикалық байланыстар арқылы адам ағзасы тағам өнімдерінен 40-50%, судан 20-40%, ауадан 20-40% улы заттарды қабылдайды. Сондықтан, осындай жолмен жинақталған ауыр металл иондары адам ағзасында әр түрлі аурулардың қозуы мен пайда болуының басты себебі болып табылады [1,2].

Сондықтан да, Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағының экологиялық жағдайын зерттеу қазіргі таңдағы өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

Жұмыстың мақсаты. Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағының қазіргі экологиялық жағдайы мен ерекшеліктерін болжау, бақылау және бағалау.

Міндеттері:

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағының ауадағы азот диоксидін, көміртек оксидін, күкірт диоксидін, шаң, хром (VI) өлшеу және оларды талдау;

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақтың топырақтағы хлорид, сульфат, мұнай өнімдері, мырыш, қорғасын, кадмий, мыс, хром концентрациясын анықтау;

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақтың шығарылатын зиянды заттардың тұрғындар денсаулығына қауіптілігін бағалау.

Ғылыми жаңалығы.

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймақ территориясының экологиялық жағдайын жүйелі және комплексті түрде зерттеп, талдап, Ақтөбе қаласының экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында бірнеше ұсыныстар дайындаған.

Жұмыстың тәжірибелік құндылығы.

Жоғары оқу орындарында экология пәндерінен дәріс оқуда және зертханалық сабақтар жүргізуде диссертациялық жұмыстың материалы құнды мәліметтер болып саналады. Сонымен қатар,

Тұрғындарды және қоршаған ортаны қорғау атқару органдарының-қаланың табиғи ортасының жағдайы шынайы мәліметтермен уақытында танысуды қамтамасыз ету;

Қоршаған ортаның жағдайы туралы және табиғат қорғау технологиялары туралы мәліметтер қорын жасап, жүргізу;

Ақпараттық жүйедегі ағымдарын реттеп және алғашқы мәліметтер мен жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі қорытындыланған ақпаратты пайдалану тиімділігін көрсету.

Қорғауға ұсынылған негізгі мәселелер:

Жұмыс барысында мына мәселелер қарастырылды:

1. Зерттелетін аймақтағы атмосфералық ауаның,топырақтың құрамындағы химиялық қоспалар мен ауыр металдарды анықтау.

2. Химиялық қоспалар мен ауыр металдардың қоршаған ортаға тигізетін зиянын қарастыру.

1. Әдебиетке шолу (сұрақтың зерттелу жағдайын талдау)

1.1 Ақтөбе қаласының физикалық – географиялық және климаттық жағдайына қысқаша сипаттама

Ақтөбе қаласы Ақтөбе облысының әкімшілік, өнеркәсіптік және мәдени орталығы болып табылады. Ол Оралға дейінгі аймақтық қыратта орналасқан. Территориясы солтүстік құрғақ жазықтық аймаққа жатады және кең төбелері бар жазықтықты танытады. Елек өзенінің сол жақ жағалауында және төбелердің біреуінде қаланың ескі бөлігі орналасқан [3].

Қала шектеріндегі жер бедері Елек және Қарғалы өзен жазықтықтарының сол жақ және ірі оңжақ жағалауларын қалыптастырады. 10-нан 60 метрге дейін тербелетін, аталған бөліктер мен жасалған баурайлардың абсолютті белгіленулердегі айырмашылығын ескере отырып, қала территориясының басым бөлігінде көлбеулер 0,5° құрайды, бұл жер бетіндегі сулар ағысын қамтамасыз етпейді. Өзен жағалауларының жойылуы және суменшайылуы, жыралық қалыптасу, желдік эрозия, тегістеушілік, карстожасаушылық жиі байқалады [3].

СУРЕТ 1

Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағы орналасқан карта

1.3 «Ақтөбелік хром қосындылар зауыты» АҚ сипаттама

«Ақтөбелік хром қосындылар зауыты» (АХҚЗ) АҚ 1957 жылы Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс шеткі бөлігінде құрылған [3].

АХҚЗ өнеркәсіп ауданы қазақ темір жолының оңтүстік-батыстағы Жіңішке бекетінен 0,5 км қашықтықта орналасқан. Зауыттың өнеркәсіптік алаң ауданы 324.6 га-ды құрайды. Сәйкес тұрғын үй құрылысына дейінгі қашықтық 1,5-2,0 км-ді құрайды. АХҚЗ санитарлық-қорғау аймағының өлшемі 1000 метрді құрайды. 1963 жылы хром ангидрид өндірісі және күкіртті натрий цехы бойынша бөлім қолданысқа енгізілді, 1966 жылы реактивті тұздар цехын қолдану қабылданды. 1984 жылы зауыт келесі өнімдерді шығарды: сусыз кристаллдық, хромды ангидридті натрий бихроматы, құрғақ хром илегіші, күкіртті натрий, қорғасын-молибдендікрон, алюмохромофосфатты байланыстырғыш, азотқышқылды хром, синтетикалық хромшпинелид [1,5].

Қазіргі кезде «Ақтөбелік хром қосындылар зауыты» АҚ төмендегі өнімдерді шығарады:

- Натрий монохроматы;

- Техникалық бихромат натрийі;

-Техникалық металлургиялық хром тотығы;

- Техникалық бихромат каллийі;

-Негізгі хром сульфаты (құрғақ хром соққысы);

- Техникалық хромды ангидрид;

- Дақты хром тотығы.

1.5 «ҚАЗХРОМ» ТҰК» АҚ БӨЛІМШЕСІ – АҚТӨБЕЛІК ФЕРРОҚҰЙМА ЗАУЫТЫНА СИПАТТАМА

Ақтөбелік ферроқұйма зауыты – негізгі қызмет түрі жоғары сапалы ферроқұймалар өндірісі болып табылатын қазіргі дамушы кәсіпорын .

Кәсіпорын Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс маңында орналасқан, СҚА - 1000 метр. Өзара әсер етпейтін үш ауданда өндірістік бөлімдер мен зауыт нысандары орналасқан [6].

№ 1 Өнеркәсіптік ауданыАқтөбелік ферроқұймалар зауыты

№ 2 Өнеркәсіптік ауданы«Шолаксай-Южный» Кеніші

№ 3 Өнеркәсіптік ауданы«Шоқаш» Кеніші

«Қазхром» ТҰК»АҚ резиденциясы төртінші ауданға қосылған.

Қауіптілік санаты бойынша кәсіпорындарды бөлудің шекаралық жағдайларына сәйкес № 1 ауданы (Ақтөбелік ферроқұйма зауыты) қауіптіліктің екінші санатына жатады. № 2 ауданы («Шолаксай-Южный»Кеніші), № 3 ауданы («Шоқаш» Кеніші), № 4 ауданы («Қазхром» ТҰКАҚ резиденциясы) IV санаттарға жатады.

Атмосфераның ластану деңгейіне көптеген үлестер қосатын максималды жерге жақын шоғырланулар келесі: азот диоксиді, өлшенген заттар, ағзалық емес шаң, көміртегі оксиді, сонымен қатар азот диоксиді – күкірт диоксиді қосынды тобы, өлшенген қосынды.

Өндіріс қалдықтары

Маңызды экологиялық аспектілердің бірі өндіріс қалдықтары және оларды қолдану болып табылады, себебі көлемді аудандар алады және қоршаған ортаға белгілі бір әсерін тигізеді. АФЗ-да өндіріс процессінде келесі қалдықтар пайда болады:

Люминесцентті шамдар

Құрылыс қалдықтары

Металл сынығы

Феррохром қоқыстары

Қиыршық тас

Қатты – тұрмыстыққалдықтар

Мазутталған жертопырақ

Аккумуляторлар

Авторезеңке

Газтазартпаларда ұстап алынған шаңы

Сепарацияның соңғы бөліктері

Тағы басқалары

1.4 «Ақтөбе ЖЭО» бөлімшесі «АПК» АҚ сипаттама

«Ақтөбе ЖЭО» бөлімшесі «АПК» АҚ кәсіпорны жылу, электр энергиясын өндіруге арналған және Ақтөбе тұтынушыларын сапалы өніммен – бумен, ыстық сумен, және электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Бекет қаланың тұрмыс-коммуналдық секторын - жылумен және бірқатар өнеркәсіптік кәсіпорындарды – бумен қамтамасыз етеді. «Ақтөбе ЖЭО» бөлімшесі «АПК» АҚ Ақтөбе қаласын электр энергиясымен және орталықтандырылған жылумен, сонымен қатар кәсіпорындарды өндірістік аудандармен қамтамасыз етудің басты көзі [2].

ЖЭО негізгі отын көзі Бұқар-Орал газқұбырынан және Ақтөбе қаласының ГТБ-1 және ГТБ-2 екі газ құбырлары арқылы берілетін Жаңажол кен орнының мұңай газы болып табылады. Теміржол көлігімен берілетін М-100 маркалы мазут қосымша отын болып табылады [4].

2. Зерттеу нысандары мен әдістері

2.1 Зерттеу нысандары

Зерттеу әдістері мен нысандарын төмендегідей принциптер негізінде таңдалды:

зертелетін объектінің табиғаты;

зерттеу жүргізіген химиялық лабораторияның мүмкіндіктері;

талдауға дайындық және жүргізуде уақыт көлемі;

талдау әдістерінің дәлдігі;

Ғылыми-зерттеу жұмысымызда зерттеу объектісі болып, Ақтөбе қаласының солтүстік-батыс өндірістік аймағының территориясының атмосфералық ауасы мен топырағы таңдалды. Сынама алынған нүктелер орны: «Жилгородок базары» аялдама, №8 балабақша, «Энерго-система» ЖШС, «Шалқар» дүкені, «АХҚЗ» АҚ ФОК, «Ақтөбе ЖЭС» АҚ кіреберіс, «ТНК АФЗ» АҚ кіреберіс, «Синойл» жанармай бекеті, «АЗНТ» АҚ, «АХҚЗ» АҚ

2.2 Зерттеу әдістері

Тәжірибелер 2016-2017 жылдар аралығында қаланың өндірістік аймақ территориясында атмосфералық ауа және топырақта кейбір ауыр металдардың құрамына ҒЗИ «Батысэкопроект» сынақ зертханасының базасында талдау жүргізілді. Зерттеу атомды-адсорбциялық әдісті пайдаланып жүргізлді.

NO2, SO2,CO, H2S және шаңды өлшеу. Атмосфералық ауаны жағдайын бақылау посттардың 3 түрі арқылы орындалады: станционарлық, маршрутты, қозғалмалы.

Станционарлық постта ластаушы заттар құрамы үздіксіз тіркеліп отырады.

Маршруты постта анықталған, тіркелген бақылау нүкте орындарынан ауаның сынамасын үздіксіз алып бақылау.

Жылжымалы постта( факель асты) ластаушы заттар концентрациясының максимальды мәнін анықтауға арналған.

Барлық бақылау посттарда атмосфералық ауа құрамындағы төмендегідей заттар мөлшері қадағаланады:

шаң;

азот диоксиді;

көмірқышқыл газы;

күкірт диоксиді;

күкіртсутек;

формальдегид;

Ал маршуртты бақылау посттарда атмосфералық ауа сынмамалар құрамындағы хром мөлшері анықталады.

Станционарлық посттар төмендегідей аймақтарда орналасқан:

№1 пост. Авиагородок.

№2 пост. Теміржол вокзалы қасында.

№3 пост. Солтүстік-батыс өндірістік аймақ, Жеңіс алаңы.

Сынаманы алу 0,5; 1; 2; 3; 4; 6; 8; 10; 15; 30 км қашықтықта орындалады.

Факел астында сынама жер үстінен 1,5-3,5 м биіктікте алынады. Сынама алу аралық интервалы 10 минут. Әр түрлі аралықта сынаманы күніне 5-8 нүктеден алуға болады [5].

Ластаушы заттар құрамын бақылау және өлшеудің автоматтандырылған жүйесінде газоанализаторлар қолданылады. Соның ішінде, ҒЗИ «Батысэкопроект» сынақ зертханасымен бірігіп жүргізген зерттеуімізде атмосфералық ауасындағы зиянды заттар мөлшерін анықтау үшін ГАНК-4 газоанализаторы пайдаланылды. ГАНК-4 газоанализаторы ауадағы зиянды заттардың концентрациясын анықтау үшін қолданылады. Газоанализатор қазіргі заманға сай технологиялармен жабдықталған және сенімді болып табылады [5].

2.3 Зиянды қалдықты заттарды азайту және нормалау этаптары бойынша іс-шаралар

Қоршаған ортаны сапасын жақсарту және қорғау шараларына комплексті технологиялар, техникалық, ұйымдастырушылық, әлеуметтік және экономикалық шаралар жатады.