Шахтинск қаласының экологиялық жағдайы туралы мақала

Акбалтова А.А., Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университеті,биология-география факультеті,ЭК-22-1К топ студенті(Ғылыми жетекшісі-профессор Қали А.)

Шахтинск қаласының қазіргі экологиялық жағдайы

Қазақстанның индустриялық аймақтарының бірі саналатын Шахтинск қаласы көмір өндірумен, жылу энергетикасымен және басқа да өнеркәсіп салаларымен тығыз байланысты. Қаланың экономикалық дамуына ықпал еткен бұл факторлар оның экологиялық ахуалына да тікелей әсер етуде. Соңғы жылдары экология мәселесі Шахтинск үшін маңызды әрі өзекті тақырыпқа айналды. Бұл мақалада қаланың қазіргі экологиялық жағдайы, негізгі ластану көздері, сондай-ақ жүргізіліп жатқан және жоспарланған экологиялық шаралар қарастырылады.

Атмосфералық ауаның ластану деңгейі

Шахтинск қаласының экологиялық жағдайын сипаттайтын негізгі көрсеткіштердің бірі — атмосфералық ауаның ластану деңгейі. Бұл өңірде көмір өндірісі мен жылу энергетикасы басты экономикалық салалар болып табылады, ал олардың жұмысы қоршаған ортаға, әсіресе атмосфераға елеулі әсер етеді. Соңғы жылдары ауа сапасының нашарлауы қала тұрғындарының денсаулығына қауіп төндіріп, бұл мәселенің өзектілігін арттырып отыр.

ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігіне қарасты «Қазгидромет» кәсіпорнының 2024 жылғы мәліметтері бойынша, Шахтинск қаласында бірнеше ластаушы заттар бойынша орташа жылдық концентрациялар тіркелген. Мысалы, ауадағы қалқыма бөлшектер (шаң) мөлшері 0,04–0,06 мг/м³ аралығында, бұл санитарлық нормаларға жақын шектеулі деңгейде. Сонымен қатар, азот диоксиді 0,006–0,007 мг/м³, көміртек тотығы 0,1 мг/м³, ал күкіртсутегі концентрациясы 0,005–0,006 мг/м³ шамасында. Бұл көрсеткіштер бір қарағанда рұқсат етілген шектерден аспайтын сияқты көрінгенімен, олардың жиынтық әсері ұзақ мерзімде айтарлықтай экологиялық және медициналық тәуекелдер туындатады.

Ауаның ластануына әсер ететін негізгі факторлардың бірі — жеке сектордағы көмірмен жылыту жүйелері. Қыс мезгілінде тұрғындардың басым бөлігі көмір жағу арқылы үйін жылытады. Бұл процесте ауаға түтін, күл және көміртек қосылыстары бөлініп, қаланың шеткері аудандарында тұман мен түтін шоғырын тудырады. Бұл құбылыс әсіресе желсіз күндері анық байқалып, көру мүмкіндігін төмендетіп қана қоймай, респираторлық аурулардың өршуіне себеп болады.

Сонымен қатар, Шахтинск аумағында жұмыс істейтін көмір шахталары мен жылу электр орталықтары да атмосфераға зиянды заттар таратып, қоршаған ортаға үздіксіз жүктеме түсіреді. Техникалық жабдықтардың ескіруі мен сүзгі жүйелерінің жеткіліксіздігі зиянды шығарындылардың көлемін арттыра түсуде. Бұл өндірістік объектілерден бөлінетін газдар мен шаң-тозаңдар көбінесе жел бағытына байланысты қаланың тұрғын аймақтарына таралады.

Ауа сапасының төмендеуі тек өндіріс пен тұрмыстық жылытуға ғана байланысты емес, сонымен бірге көлік қозғалысының артуымен де түсіндіріледі. Қаладағы автокөлік саны жылдан жылға көбейіп, олардың техникалық жағдайы көбінесе экологиялық талаптарға сәйкес келмейді. Ескі үлгідегі көліктерден шығатын газдар ауадағы азот тотығы мен көміртек тотығы концентрациясының өсуіне әкеліп соғады[1,31б].

Мұндай күрделі ахуалды шешу үшін бірқатар экологиялық және инженерлік шараларды жүзеге асыру қажет. Біріншіден, өндірістік кәсіпорындарда заманауи сүзгілеу жүйелерін орнатып, зиянды шығарындыларды азайту маңызды. Екіншіден, жеке тұрғын үйлерді газдандыру немесе орталықтандырылған жылыту жүйесіне көшіру арқылы көмір жағуға деген тәуелділікті төмендетуге болады. Үшіншіден, көлік қозғалысын реттеп, экологиялық стандарттарға сай келмейтін автокөліктерді кезең-кезеңімен пайдаланудан шығару қажет.

Осылайша, атмосфералық ауаның ластану деңгейін төмендету тек техникалық қадамдарды емес, тұрғындардың экологиялық мәдениетін арттыруды да талап етеді. Экология — бұл тек мемлекет немесе кәсіпорындардың жауапкершілігі ғана емес, әрбір азаматтың ортақ міндеті екенін түсіну — басты қадамдардың бірі.

Өндірістік қызметтің әсері

Шахтинск қаласының экологиялық ахуалына ең үлкен ықпал етуші факторлардың бірі — өндірістік қызмет. Қалада көмір өнеркәсібі жақсы дамыған, мұнда бірнеше шахта мен көмір өңдеу нысандары жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындар өңірдің экономикалық әлеуетін арттырғанымен, табиғи ортаға түсіретін жүктемесі де соғұрлым жоғары. Өндірістік үдерістер барысында ауа, жер және су ресурстары түрлі зиянды заттармен ластануға ұшырайды.

Шахтинск қаласындағы негізгі ірі кәсіпорындардың бірі — «АрселорМиттал Теміртау» АҚ-на қарасты шахталар тобы. Бұл нысандарда көмір қазу кезінде атмосфераға метан газы, көмір шаңы, күкірт қосылыстары мен ауыр металдар бөлінеді. Сонымен қатар, шахталарда қолданылатын жарылғыш заттар мен техникалық құралдар да зиянды қалдықтардың көбеюіне себеп болады.

2022 жылы Ленин атындағы шахтада орын алған метан жарылысы салдарынан бірнеше кенші қаза тапты. Бұл оқиға өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының сақталмауы мен газдың шамадан тыс жиналуының нәтижесінде орын алған. Осы жағдайдан кейін ҚР Экология министрлігі тарапынан «АрселорМиттал Теміртау» кәсіпорнына қатысты экологиялық талаптар күшейтілді. 2023 жылы компанияға 2025 жылға дейін зиянды шығарындыларды 30%-ға дейін азайту жөнінде міндет жүктелді, ал экологиялық заңбұзушылықтар үшін айыппұл көлемі миллиард теңгеге жуықтады[2,31б].

Өнеркәсіптік қалдықтар тек атмосфералық ауаны ғана емес, сонымен қатар топырақ пен жер асты суларын да ластайды. Көмір өндірісінен кейінгі қалдық үйінділері — шлактар мен күл үйінділері — желдің әсерінен ұсақ бөлшектер ретінде қала аумағына таралып, кең ауқымды экологиялық тәуекел тудырады. Мұндай үйінділер жаңбыр суымен шайылып, жер асты су көздеріне зиянды қосылыстардың…