Ақуыздың құрылысы мен қызметі ашық сабағы

«Келісілді» «Бекітемін»

Әдіскер____________Раимкулова С.Т. Директордың оқу ісі жөніндегі «____»_________________2023ж орынбасары _________Оналбекова Х

«____»_________________2023ж

Топ

Е-22-1

Күні

Тақырыбы: Белок құрылысы және қызметі

Тақырыптың мақсаты: Студенттерге белок құрылысы және қызметі туралы түсінік беру.

Білімділік - студенттерге белок құрылысы және қыз туралы түсінік беріп,менгерген білімін ойын элементтерінде пайдалана отырып тексеру, басқа пәнмен байланыстылығына көз жеткізу

Дамытушылық - Әрбір шәкірттің жеке тұлға ретінде белсенділік қабілетін дамыту, танымдық ойлау, қиялдау қабілеттерін арттыру, өздігінен ізденуге талпындыру .

Тәрбиелік - студенттерді еңбексүйгіштікке, адамгершілікке, өз ісіне жауапкершілікпен қарай білуге тәрбиелеу

Сабақтың түрі:теория

Сабақтың әдісі:сұрақ-жауап,жаңа сабақ түсіндіру,тест.

Пәнішілік байланыс: Молекулалық биология және медициналық генетика пәні және міндеттері, даму тарихы

Пәнаралық байланыс:Биология,анатомия,физиология.

Сабақтың жабдықталуы: проектор, ноутбук, презентация, кеспе қағаздар

Пайдаланылған әдебиеттер:

Негізгі: Қуандықов Е.Ө «Медициналық биология және генетика»

Қосымша: С.А. Әбілаев «Молекулалық биология және генетика»

Сабақтың барысы:

І Ұйымдастыру кезеңі:

1.Оқу кабинетінің тазалығына көңіл бөлу.

2.Студенттердің сыртқы киімдеріне (калпак, халат) көңіл аудару.

3.Сабақта жоқ студенттерді белгілеу, сабаққа даярлығын тексеру.

4.Сабақтың мақсаты мен жоспарымен таныстыру.

5.Тақырыптың маңыздылығының мәнін атап өту

ІІ Үй тапсырмасын тексеру:

Тақырыбы: Молекулалық биология және медициналық генетика пәні және міндеттері, даму тарихы.

Тест жұмысы

І нұсқа

1.Ұрық жапырақшаларының сыртқы қабаты:

А. Эктодерма В. Мезодерма С. Энтодерма D. Зигота Е. Бластула

2.Шар тәрізді іші қуыс ұрық... деп аталады.

A. жұмыртқажасуша B. бластомер C. бластула D.зигота E. гаструла

3.Ұрық жапырақшаларының аралық қабаты:

А.Эктодерма В.Мезодерма С. Энтодерма D. Зигота Е.Бластула

4. Ұрық жапырақшаларының ішкі қабаты:

А. Эктодерма В. Мезодерма С. Энтодерма D. Зигота Е.Бластула

5.Сперматогенез нәтижесіндегі хромосомалар жиынтығы:

A. диплоидты B. гаплоидты C. Триплоидты D.полиплоидты E. ди және триплоидты

6. Бір хромосомада орналасқан гендердің бірге тұқым қуалауы – деп аталады:

А.тіркесу тобы В.тіркес тұқым қуалау С.тәуелсіз тұқым қуалау D. толық емес доминанттылық Е.аса жоғары доминанттылық

7. Хромосомалық теорияны жарыққа шығарды

А. К.Э.Коренс В.Г. Де Фриз С.Г.Мендель D. Э.Чермак Е. Т.Морган

8. Генетиканың негізін салушы

А. К.Э.Коренс В.Г. Де Фриз С. Г.Мендель D. Э.Чермак Е.Т.Морган

9.Сәйкес емес екі хромосомалар арасындағы үлескілердің алмасуы

А. инверсия В. бөліну С. Транслокаци D. дупликация Е. конъюгация

10. АВО жүйесі бойынша IV қан топты адамдардың генотипін көрсетіңіз:

А. IАIB В.IA Iо С.IВ IO D. IВIB Е.ii

11. Формула бойынша 1:1 тең болса ,бұл будандастырудың қай түріне жатады:

А. талдаушы В.дигибридті С. Моногибридті D.қайтымды Е.полигибридті

12.Гомозиготалық жағдайда ғана көрінетін, белгі:

А. рецессивті В.доминантты С.аралық D.кодоминанттылық Е.толық емес доминанттылық

13. Гетерозиготалық жағдайда көрінетін аралық белгі байқалады:

А.толық доминанттылықта В.комплементарлықта С.эпистазда D.кодоминанттылықта

Е.толық емес доминанттылықта

14. Бір хромосомада орналасқан гендер құрайды:

А. жұп гендер тобын В.тіркесу тобын С. доминантты гендер тобын

D. рецессивті гендер тобын Е.минорлы гендер тобын

15.Біржасушалы егіздер дамиды:

А.екі жұмыртқа жасушасынан В.әртүрлі жұмыртқа жасушасынан С.екі зиготадан

D.бір зиготадан Е.көптеген зиготадан

Жауабы:1.B;2.D;3.C;4.E;5.E;6.C;7.E;8.C;9.C;10.A;11.B;12.A;13.A;14.A;15.D.

ІІІ Жаңа тақырыпты түсіндіру:

Жоспары

1. Белок туралы мәліметтер.

2. Белоктардың организмде атқаратын қызметтері.

3. Қарапайым белоктар және қасиеттері.

Тірі организмдегі белок молекуласының әрқайсысының өзіне ғана тән белгілі бір кеңіс-тіктік құрлымы болады. Ондай кеңістіктік құрлымды конформация деп атайды.Өзінің кон-формациясына сәйкес белоктар: глобулярлы белоктар және фибрилярлы белоктар болып екі топқа бөлінеді.

Глобулярлы белоктардың құрлымы шағын ғана, олардың полипептидік тізбектері сфера немесе эллипсойд сияқты тығыздала бүктелген болады. Белок глобуласының бетіне негізінен амин қышқылдарының полярлы тобы және зарядталған атомдар жинақталады. Олар сумен әрекеттесуге қабілетті келеді. Глобулярлы белоктардың көпшілігі суда, су ерітінділерінде ериді. Мұндай белоктарға барлық ферменттер, қанның , сүттің белоктары (альбулиндер, глобулиндер және басқалары) жатады.

Белоктар азықтың құрамына кіреді. Адам тәулігіне 100 г белок қабылдауы тиіс.

Фибрилярлы белоктар тұрақты келеді. Суда және сұйық тұз ерітінділерде ерімейді. Белоктағы полипептидтік тізбектер белдік (ось) бойында өзара паралель орналасады сөйтіп ұзын талшықтар – фибрилдер түзеді. Мұнда белоктардың молекуласы созылған жіп сияқты , өздері екі және одан көп полипептидтік тізбектерден тұрады. Тізбектері қатты немесе созылмалы жұмсақ келеді және тірі организмде құрылымдық қызмет атқарады.Мұндай белоктарға коллаген-сіңір, сүйек, тері ,тіс және шеміршек сияқты тканьдердің негізгі болып табылады. Тірі организмнің бүкіл әрекеті белоктық заттармен байланысты. Белоксыз тіршілік болмайды.

Белоктардың организмде атқаратын қызметтері. Организмдерде белоктар әр түрлі қызмет атқарады: катализдік (ферменттер), реттегіш (гор-мондар), құрлымдық (коллаген,фиброин), қозғалтқыш (миозин), тасымалдаушы (гемоглобин, миоглобин), қорғағыш (иммуноглобулин, интерферон) және т.б. Белоктардың ішінде анти-биотиктер және уландырғыш әсері бар заттар да кездеседі. Бұлшық еттін миозин белогы химиялық энергияны механикалық энергияға айналдырады.

Белоктар - жасушаларын мен жасуша компоненттерінің манызды құрам бөлігі, био қабықшалардың негізі. Ол жазуша тіршілігінде оның химиялық әрекетінің материалдық негізін түзіп,манызды рөл атқарады. Тірі организьнің барлық функциясы белокпен байланысты. Олар: бөліну, өсу қасиеттері, әр түрлі формалар түзуі,тұрақтылығы,қоршаған ортамен әрекеттесуі және т.б. Белоктар организмде өтетін барлық химиялық реакцияларға қатысып, биокатализаторды, яғни ферменттер немесе энзимдерді жасап отырады.

Белок молекуласы құрлымын төрт деңгейге бөледі. Олар бірінші реттік, екінші реттік, үшінші реттік, төртінші реттік құрлымдар. Біріші реттік құрлым дегеніміз - оның полипептидтік тізбегінде амин қышқылдарының белгілі бір реттпен жалғасып орналасуы. Осы жағдай генетикалық негізде детерминденген және белок молекуласының басқа үш құрлымның түзілуіндегі негісгісі болып табылады.

Белоктардың бірінші реттік құрылымы. Аминқышқылдардың тізбектегі кездесуі бірдей белоктардың,биологиялық қасиеттері, әдетте ұқсас болып келеді. Керсінше,әр түрлі қызмет атқаратын белоктардың әдетте алғашқы құрлымы да әр түрлі.Көптеген улы заттардың да белоктар сияқты оларда сол 20 амин қыш-қылынан құралады. Ал, олардың у болатын себебі полиппептидтік тізбекте амин қышқыл-дарының орналасуы,басқаша болатындығында. Мысалы: азықтық, құрлымдық,транспортық және өзге де белоктардың амин қышқылдары басқа тәртіппен орналасқан. Белоктардың бірінші реттік құрлымы пептидтік ковалентті және дисульфидтік байланыстардан құралады.

Екіші реттік құрлым. Белок молекуласындағы полипептидтік тізбек түзу емес, спираль тектес. Спиралдьдік бір айналымына 3,6 шамасындай амин қышқылдарының қандығы келеді, спиральдік әрқадамы 0,54 нм (3,6 х 0,15 нм).Белоктадың осындай спираль тектес түрлі оның екінші реттік құрлымы деп аталады. Полипептидтік тізбектік мұндай орамды түрлі α-спираль және β-құрлымы деп аталады.

Үшінші реттік құрлым. Белоктың екінші реттік құрлымын түзетітін спиральда түзу емес,ол да кезегінде бұрылып иірледі. Бір колипептидтік тізбекті барлық атомдардың кеңістекте шағын глобула жасап орналасуы белоктың үшінші реттік құрлымы деп аталады.