Аралар әлемі және қызықты деректер ғылыми жұмыс 7 сынып

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

Түркістан облысы,Мақтаарал ауданы

Абай атындағы № 17 жалпы орта мектебі

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы: «Аралар әлемі және қызықты деректер.»

Зерттеуші: Бейсен Нұржігіт Бақытжанұлы 7 «А» сынып оқушысы.

Жетекші: Спанов Нурболат Косбаевич Биология пәнінің мұғалімі.

2018-2019 оқу жылы.

Оқушының аты-жөні:

Бейсен Нұржігіт Бақытжанұлы

Туылған күні,айы,жылы:

Мекен жайы: Т.Жайлыбаев ауылы

Сыныбы: 7 «А» сынып оқушысы

Жетекшісі: Спанов Нұрболат Қосбайұлы

Туылған күні,айы,жылы: 15.09.1988 ж

Білімі: Жоғары

Мамандығы: Биология пәнінің мұғалімі

1. Кіріспе.Зерттеу жұмысын таңдап алған себебіміз: Ара қандай жәндік оның тіршілігі? Өлкемізде араның қандай түрлері тіршілік етеді? Балдың құрамы және пайдасы қандай? Осындай сұрақтар бізді қызықтырды. Сол себепті біз зерттеу жұмысын жүргіздік.

Өзектілігі:Бізді қоршаған табиғат небір тылсым сырларға толы. Тек сәл ғана назар тоқтатып, зер салсаңыз, солай екендігіне көзіңіз оп-оңай жетеді. Мысалы, араны алайықшы. Кәдімгі жаз шықса, ызыңдап маңайымыздан шықпайтын, гүлден-гүлге қонып, сіз бен біз үшін бал жинайтын ара... Оның өмір сүру қалыбы тылсым сырларға толы. Ғалымдар аса еңбекқор аралар әлемінің сырларын терең зерттеген сайын жаратылыс құпияларына тәнті бола түсуде. Солардың кейбірі жайлы жеке сөз қозғап көрсек...Зерттеу мақсаты:Мақтарал ауданында кездесетін аралардың түрлерін анықтау, әр түрге сипаттама беру және балдың құрамы мен пайдасын анықтау. Осыған байланысты ғылыми жұмысымыздың алдына келесідей міндеттер қойылды: Мақтарал ауданында кездесетін бал араларының түрлерімен танысу. Бал араларының түрлеріне және оның табиғатына сипаттама беру.Балдың пайдасы мен құрамын анықтау.

Зерттеу әдістері: Материалдар жинақтау, ізденіс жұмыстарын жүргізу, бақылау.Зерттеу нысанасы: Бал аралары. Мақтарал ауданында мекен ететін бал аралары.Зерттеу жаңалығы: Зерттеу жұмыстары барысында Мақтарал ауданындағы ара шаруашылықтарында Жарғаққанатты жәндіктер қатарына жататын бал араларының бес түрі анықталды олар: қара ара,белайн ара,есек ара,бал ара,соңғы кезде кеңінен таралып жатқан китайский сары ара.Мәліметтер: Омарташылармен кездесіп әңгіме жүргізілді, Энциклопедиялар, кітапханадан, интернеттен мәліметтер жинастырылды.

2. Зерттеу бөлімі.

Аңдатпа.

Бұл ғылыми зерттеу жұмысында ізденуші ара жәндігін зерттей отырып,оның қазақ халқының арасындағы қадір-қасиетінің алар орнын жан-жақты үйренген. Сонымен қатар ара балының өскелең ұрпаққа пайдасын жан-жақты насихаттай отырып, «Рухани жаңғыру» түсініктерін қалыптастырған.

Аннотация.

Вот это научно исследовательской работе сойскатель исследуя пчелу, все сторонне изучал место ценности ее среди казахского народа кроме того,широко пропагандировано полезность для молодому покалению пчелиного меда и рассмотрено формирование понятий «Рухани жаңғыру».

2.1. Аралардың тіршілігі.Ара - жарғаққанаттылар отрядының өкілі. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Аралар топтанып, үлкен ұя болып тіршілік етеді. Бір ұяда бір аналық, бірнеше жүз еркек аралар және ондаған мың жұмысшы аралар болады. Аналық ара ұяда ұрпақ өсіреді. Ол аралардың ішіндегі ең ірісі. Аналық ара ұяның анасы болып есептеледі, ол 3 – 5 жыл, кейде 10 жылға дейін өмір сүреді. Жұмысшы аралар 7 – 8 ай тіршілік етеді. Ұяда тұратын әрбір ара өзінің қызметі мен міндеттерін жақсы біледі және мұны мүлтіксіз орындайды.

Сурет-1. Араның түрлері1. Аталық ара2. Аналық ара3. Жұмысшы ара

4. Балдың құрамы және пайдасы.

Бал – жұмысшы бал арасының гүлді өсімдіктердің шырынынан өңдеп шығарған өнімі, қоймалжын, тәтті сұйық. Ара балы бір шырынды және көп шырынды болып бөлінеді. Бір шырынды бал тек өсімдіктің бір түрінен жиналған шырын. Оны өсімдіктің түріне (қара құмық балы, жөке ағашының балы тағы басқа) қарай атайды. Көп шырынды бал - өсімдіктердің бірнеше түрінен жиналған шырын. Мұндай балды табиғи бал беретін өңірлерге байланысты (дала балы, тау балы, бақ балы тағы басқа) әр түрлі атайды.. Гүл балының құрамында 12 – 13 % су, 0,4 % белок, 0,3 % күл, көмір сутегі, глюкоза, жүзім қанты, фруктоза бар. Сондай – ақ В3, В5, А,С,Н,Е,К дәрумендері, минералды тұздар, ферменттер және химиялық элементтер (калий, кальций, фосфор, хлор, күкірт, натрий, темір, марганец, мыс) кездеседі. Олардан басқа алма, жүзім, қымыздық тағы басқа қышқылдар болады. Ара балының сапасын, негізінен, хош иісі, дәмі, түсі, тығыздығы, ылғал – дығы, қоректік және жабысқақтық қасиеттері арқылы ажыратады. Бал – қуаты жоғары тамақтық азық. Бал адам организімін дәрумендермен белокпен тағы басқа тіршілікке қажетті заттармен байытады. Балдың емдік қасетті:Сондай ақ балды асқазан, бауыр, бүйрек, жүрек, өкпе, жүйке ауруларын емдеуге және суық

Нәтижесінде балды үнемі пайдаланатын – 5 оқушы 25%, анда – санда пайдаланатын – 10 оқушы 50%, мүлдем пайдаланбайтын – 5 оқушы 25% екені анықталды. Сондықтан біз балаларға мынадай кеңес ұсынамыз. Егер балалар балды күнделікті пайдалансаңдар денсаулықтарың мықты, есте сақтау қабілеттерің жақсы дамиды. Қорытынды бөлім:

Зерттеу жұмыстары барысында Мақтарал ауданындағы ара шаруашылықтарында Жарғаққанатты жәндіктер қатарына жататын бал араларының бес түрі анықталды олар: қара ара,белайн ара,есек ара,бал ара,соңғы кезде кеңінен таралып жатқан китайский сары ара.Аралар сыртқы температура +8 0С жеткенде ұшып шыға береді. Алым алуға негізінен ауа жылынып + 15 0С жеткенде жақсы ұшады. Біздің бақылауларымыздың нәтижесі бойынша Мақтарал ауданының территориясында ауа температурасы мамырдан басталып +40С жетеді. Ал алым алуға қолайлы жағдай маусым айының ортасынан басталады.Бал арасының түрлеріне жеке-жеке сипаттама бере отырып, оның ара шаруашылығындағы рөлін анықтадық және бал адам организімін дәрумендермен белокпен тағы басқа тіршілікке қажетті заттармен байытатынын білдік.

Негізгі кең тараған тұқымдарына орман арасы, украин арасы, кавказ арасы жатады. Орман арасы орманды солтүстік өңірде өсіріледі. Олар украина арасынан үлкен, түсі қаралау болып келеді. Балауыз ұяшықтарын аппақ балмен жабады. Украина арасы далалы және қара топырақты аймақтарда өсіріледі. Орманды араларға қарағанда түсі ақшылдау тұмсығы ұзын, гүл тозаңдарын жинауға епті келеді. Балауыз ұяшықтарын оларда орман аралары сияқты аппақ балмен жабады. Оларға түтінсіз және арнайы жасалған тор маскасыз жақындау қиын. Кавказ арасы Қап тауының баурайында өсіріледі. Оларды түсіне қарай сары, таулық сұр, абхаз арасы және солтүстік Кавказ арасы деп төрт топқа бөледі. Бұл аралардың тұмсығы ұзын. Сондықтан басқалармен салыстырғанда олар Кавказда кең тараған қызыл жоңышқаны жақсы пайдаланады, ал адамдарды сақтайтындықтан олармен түтінсіз және арнаулы тор маскасыз жұмыс істеуге болады.

Араның көбеюі, жұмыс қабілеті мен өмірінің ұзақтығы.Аралар тек қана үлкен әулет болып тіршілік етеді. Көктемде бір қалыпты ара әулеті омартада ондаған мың жұмысшы арадан және аналық арадан құрылатын бір әулеттен тұрады. Жұмысшы ара мен аналық ара ұрғашылары, ал еркектері трунти деп аталады. Олар әулетте көктемнің соңында және жаздың басында пайда болады да, аз тіршілік етіп, күздің аяғында өліп қалады. Мұның бәрі еркек аралар тек қана жас аналық араларды ұрықтандыру үшін қажет екенін көрсетеді.

Омарта тұрғындары бір әулет болып тіршілік етеді де, омартада қалыптасқан белгілі заңдар мен ережелерге бағынады. Мұнда тұратын әрбір ара өзінің жұмыс орны мен міндеттерін жақсы біледі. Аналық ара – ең ірісі және оның сыртқы көрінісі ерекше болады. Ол жұмысшы арадан екі есеге жуық ұзын (20-25 мм), салмағы – 230-280 мг. Аралар ұрғашы арасыз тіршілік ете алмайды. Ұрғашы аралар 5-6 жыл тіршілік етеді. Ара шаруашылығында аналық аралар көктем – күз маусымдарында 100-200 жұмыртқа салады да, олардың жалпы күйі нашарлайды. Алайда, жасы ұлғайған сайын тұқым тарату қабілеті азая береді.

Көп уақытқа дейін ара әулетінің барлық тіршілігі ұрғашы ара басқарады деген түсінім басым болып келді. Әр жануар сезім мүшелері арқылы сыртқы ортамен тығыз байланыста болады. Жұмысшы ара және ұрғашы мен еркек аралардың барлық мүшелерінің гармониялық қызметін орталық, шеткі және симпатиялық жүйке жүйелері басқарады. Симпатиялық жүйке жүйесі мидың маңындағы маңдай түйіншегі мен басталады да, ас қорыту, қан айналу және тыныс алу мүшелеріне тарайтын аз ғана жүйке түйіншектерінен тұрады. Мидың төменгі жағы екі иіссезгіш бөліктерінен тұрады. Аралардың иіс сезу мүшелері мұрттарында немесе антенналарында орналасқан. Әрбір мұртында 500 мыңнан астам иіс сезетін сыңалаушалар бар.

Омартаға кіретін алаңшадағы күзетші аралар ұшып келген аралардың өз тұрғындары, не бөтен екеніне иісінен біледі. Араның екі күрделі, үш қарапайым – барлығы бес көзі бар. Аралар аса сезімтал, дәм айырғыш болады. Олар дыбысты, әсіресе темір жаңғырығын жақсы сезінеді. Олардың есту мүшелері алдыңғы сирағында орналасқан. Тәжірибелер арқасында барлаушы аралар өздерінің биімен омартадағы араларға тапқан тәтті нәр немесе тозаңдардың сапасы жайлы емес, сол табылған олжаларға барар жолдың қашықтығын хабарлайды.

Жаңа байқауға сәйкес барлаушы аралар «айналма» биін билегенде тәтті шырын жақын жерден екенін, ал «шайқалама» биін билегенде қашықта екенін хабарлайды. Олардың қарым-қатынас жасауы иіс сезу арқылы болады. Ұрғашы аралар бірнеше жыл, кейде 5 жылға дейін тіршілік етеді. Ал еркек аралардың тіршілігі 4 айға ғана жетеді. Аранаң денесі қатты қабыршақпен қапталған. Денесі үш бөліктен тұрады: бас, кеуде және құрсақ. Жабайы аралар өздерінің ұяларын ағаштың қуысында, үңгірлерге салады. Ал қолда өсірілетін аралар ұяларын омартада рамкада салады да, олардың балауыз ұяшықтары бірдей болады.

Аралар балауыз құрылысының бәрін түнде жасайды. Демек, оларға құрылыс кезінде көздің қажеті жоқ. Өйткені олардың сезім мүшелері жақсы дамыған. Аралардың бір қалыпты тіршілігі тек ағзадағы дұрыс зат алмасу негізінде ас қорыту, қан айналымы, тыныс алу және зәр шығару мүшелері жәрдемімен жүзеге асады. Ара мүшелерінің ішінде ас қорыту мүшелерінің құрылысы ерекше. Ас қорыту мүшелерін каналмен бездер жүйесіне бөледі. Аралардың сілекей бездері, ұрпақ өсіруімен бірге тәтті шырынды балға айналдыруға негізделген. Бездің ара тіршілігінде алатын орны ерекше.

Араларда арнайытұйық қан айналу жүйесі болмайды. Оның негізгі қан айналдыру мүшесі– қарыннан басына қарай қан жүгіртіп тұратын арқасындағы камералары – жүрек. Камераның бүйірінде тесік болады, сол кеңейгенде жүрекке қан сұйылады. Аралар жүрегі отырғанда минутына 65-70 рет, қозғалып жүргенде 100 рет, ал ұшқанда 150 рет соғады. Араның тыныс алуын тыныс орталығы реттеп отырады. Сөйтіп, ара ағзасындағы оттегі мен көмір қышқыл газының мөлшеріне қарай тыныс татқыш ашылып жабылып тұрады. Зат алмасу кезінде араның денесінде керек емес және зиянды заттар жиналады. Осы заттар араның денесінен екі мүше арқылы, мальпигиев сауыты мен май денелері арқылы сыртқа шығады. Соған орай оны әулет патшасы деп атады.

Қазір ара әулетінің тіршілігін ғылыми тұрғыдан бақылап, жоғарыда айтылған пікірдің керісінше екені дәлелденді. Аналық араның әулеттегі негізгі міндеті тек жұмыртқа салумен шектеледі. Еркек ара жұмысшы аралардан ірірек те, ұрғашы арадан кішілеу, денесінің ұзындығы – 15-17мм, салмағы – 200мг.Олардың көздері шодырайған, басы үлкен,…