Құмырсқаның қасиеті және қызықты деректер 7 сынып

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

Түркістан облысы,Мақтаарал ауданы

Абай атындағы № 17 жалпы орта мектебі

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы: « Құмырсқаның қасиеті және қызықты деректер.»

Зерттеуші: Тұраш Жанболат Бекайдарұлы 7 «А» сынып оқушысы.

Жетекші: Спанов Нурболат Косбаевич Биология пәнінің мұғалімі.

2018-2019 оқу жылы.

Оқушының аты-жөні:

Тұраш Жанболат Бекайдарұлы

Туылған күні,айы,жылы:

Мекен жайы: Т.Жайлыбаев ауылы

Сыныбы: 7 «А» сынып оқушысы

Жетекшісі: Спанов Нұрболат Қосбайұлы

Туылған күні,айы,жылы: 15.09.1988 ж

Білімі: Жоғары

Мамандығы: Биология пәнінің мұғалімі

МАЗМҰНЫ

І. Кіріспе…....................................................................................3

ІІ. Негізгі бөлім

1. 1 Құмырсқаның таңғажайып әлемі ............................................... .........4

1.2 Құмырсқаның пайдасы..........................................................................10

1. 3 Илеудегі ауа ағысы................................................................................11

2. Құмырсқаның химиялық және емдік қасиеттері

2. 1 Құмырсқаның химиялық қасиеті.........................................................19

2. 2 Құмырсқаның илеуі және оның емдік қасиеті ...................................20

2. 3 Тәжірибелік бөлім .................................................................................21

2. 4 Құмырсқа жайлы аңыздар ....................................................................23

2. 5 Құмырсқа пәлсапасы .............................................................................24

ІІІ. Қорытынды...........................................................................25

ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер.................................................27

Аңдатпа

«№ 17 Абай» атындағы жалпы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 7 «А» сынып оқушысы Тұраш Жанболат Бекайдарұлының «Құмырсқаның қасиеті және қызықты деректер» атты ғылыми жобасы күнделікті өмірде жиі көріп, қызықтап жүрген құмырсқа деген жәндіктің таңғажайып әлемін тануға, оның адам өмірі үшін пайдалы жақтарын, емдік қасиеттерін ашуға арналған.

Зерттеудің мақсаты: Құмырсқаның өзіне ғана тән таңғажайып әлемін айқындау, олардың өзіндік ерекшеліктерін жан-жақты сипаттау, олардың іс-әрекеттеріндегі адам санасы жетіп болмас қызықтарды танып-білу. Құмырсқалардың және олардың илеуінің емдік қасиеттерін айқындау, олардың адамзатқа, қоғамда тигізер пайдасын көрсету.

Зерттеу жұмысының ғылыми болжамы: Егер құмырсқалардың басқа жәндіктерге ұқсамайтын өзіндік ерекшеліктері жан-жақты таныстырылып, оның адамзат үшін пайдалы жақтары ашылса, сонымен қатар емдік қасиеттері жүйеленіп берілсе, жас ұрпақтың бойында жан-жануарларға деген құрмет арта түсер еді, олардың пайдасын жетік меңгеріп, өз қажетімізге жарата алар едік.

Зерттеу барысында:

1. Құмырсқалардың сан алуан қыр-сыры ашылды;

2.Олардың қоғам мен адамзат өміріндегі алатын орны айқындалып, маңыздылығы ашылды;

3. Құмырсқалардың көптүрлілігі мен олардың әрқайсысының атқаратын қызметтері қызықты суреттелді;

4. Құмырсқа және оның илеуінің емдік қасиеттері айқындалып, олардың қандай ауруларға пайдалы екендігі айтылды:

Жұмыстың орындалу әдістері. Құмырсқа жайлы баспасөз, энциклопедия, интернет материалдарымен жүйелі түрде танысу, оларды жүйелеп, жинақтау; ғылыми ізденіс, зерттеу, деректер жинау.

Кіріспе

Құмырсқаның таңғажайып әлемі

Ақыл деген – денеге егілулі дән,

Суғарылса, кіреді оған да жан.

Ақылдың өсіп-өніп, зораймағы,

Көрген-білген нәрседен ғибрат алған.

Шәкәрім

Құмырсқа – жарғаққанаттылар отрядының бір тұқымдасы.Кұмырсқа Жер шарында кеңінен таралған, тек Қиыр Солтүстікте және Антарктидада ғана кездеспейді. Құмырсқаның 10 мындай түрі бар. Олардың көпшілік түрлері тропиктік аймақтарда кездеседі. Денесі бас, көкірек және құрсақтан тұрады. Басы үлкен, жақтары жақсы жетілген, ауыз аппараты кеміргіш. Көкірек бөлімі жіңішке, онда үш жұп аяқтары жақсы жетілген. Көпшілік түрлерінің құрсақ бөлімінде шаншары мен улы бездері жақсы дамыған, улы бездерінен бөлінетін сұйықтық - құмырсқа қышқылы деп аталады. Құмырсқалар, көбіне топтанып (10-100 мың дарасы бірігіп), арнайы илеу жасап, тіршілік етеді. Әрбір илеуде аталық, аналық, "жұмысшы" және "жауынгер" құмырсқалар болады. Жыныстық тұрғыдан жетілмеген топтары - жұмысшы құмырсқалар деп аталады. Олар илеудегі дернәсілдерді, аналық құмырсқаларды қоректендіреді, ауаның алмасуын, ылғалдың бір қалыпты болуын қамтамасыз етеді. Аталық құмырсқалар шағылысып болғаннан кейін өледі [1.].

Аналық құмырсқалар ұрықтанғаннан кейін қанаттарын жойып, тек ұрпақ жалғастырады, олар кейде 20 жылға дейін өмір сүреді.Аналық құмырсқаның дене тұрқы ірі. Әрбір илеудегі құмырсқа топтарының бір-бірімен қарым-қатынасы, негізінен, өздерінен бөлетін ерекше химиялық заттар - феромондар арқылы реттеледі. Олардың иіс, дәм сезуі өте жақсы жетілген. Құмырсқалар илеуін қураған өсімдік сабақтары мен жапырақтарының қалдықтарынан жасайды. Тропиктік аймақтарда илеу жасамай жеке дара тіршілік ететін құмырсқалардың түрлері де бар. Негізгі қорегі басқа жәндіктер, олардың дернәсілдері және өсімдіктердің жапырақтары мен тұқымдары, шырындары. Бір илеудегі құмырсқалар тәулігіне 10 мыңнан 30 мыңға дейін жәндіктерді жояды.

Зерттеудің мақсаты: Құмырсқаның өзіне ғана тән таңғажайып әлемін айқындау, олардың өзіндік ерекшеліктерін жан-жақты сипаттау, олардың іс-әрекеттеріндегі адам санасы жетіп болмас қызықтарды танып-білу. Құмырсқалардың және олардың илеуінің емдік қасиеттерін айқындау, олардың адамзатқа, қоғамда тигізер пайдасы көрсету.

Негізгі бөлім

1. 1 Құмырсқаның таңғажайып әлемі

Жер бетіндегі ең ежелгі жәндік (жасы жағынан) құмырсқа болып табылады. Осындай бір қызықты деректер тастардың арқасында анықталып, көпшілікті таңғалдырды. Сонымен ежелгі құмырсқалардың жасы жүз миллион жылдың кемерінен бір-ақ асып шықты.

Жәндіктің бұл түрі жер бетінде қанша жас жасағанмен, анатомиялық өзгерістердің ауылынан қашық болып, "баяғы жартас - сол жартас" дегендей, жүз миллион жылғы күйінен еш ауытқымай тіршілік жасап келеді. Ғалымдардың пікіріне сүйенсек, олардың қаншама ғасырдың ширегінде өзгермей келуі - физикалық жәнеқоғамдық жанданудың әсерінен. Демек, құмырсқалар кез келген дүниені қорек көзіне айналдыру мен өндірісті жүргізіп кетудің жолдарын жетік меңгерген бірден-бір тіршілік иесі болып саналғаны. Олардың шындығында физикалық қуаты орасан болғаны соншалықты, өздерінен жүз есе үлкен затты еш қиналмай тасымалдай береді. Бұл тұрығыдан алғанда, құмырсқаларда да қоғамдық өмір барын ескерсек, онда Номо sapiens-пен бірдей үлгі бола алады.

Құмырсқалардың ұясында бәрі өз орнымен, белгілі бір дәрежелермен яки жүйелермен іске асады: біреулері сауда-саттық қатынасын реттеп, күн тәртібіне қойып жатса, енді екіншілері қорғау қызметінің барысымен күзетте тұрады; ал үшіншілеріне ұрпақ жалғастыру мен аналық құмырсқаларға күтіммен қарау міндеттелген; ал, тіпті, кейбірі "мал шаруашылығымен" тұрақты айналысады; "сауын сиыр" есебінде шіркейлер (өсімдіктің шырынын қорек ететін зиянды ұсақ жәндік) пайдаланылып, олардан балшырын алынады (кейде өздері де азық орнына жұмсалады). Өзінің жұмыстарына немкетті қарайтын құмырсқалар ішінде жазалылар болса, олар ағайын-тумаластарының "табалауына" ұшырайды.

Құмырсқа-зейнеткерлер мен жарым-жанды сырқаттары өмір бойына жақсы өмір сүріп өтеді.

Ғалымдардың өзі құмырсқалардың ұйымдасып жұмыс жасау құпиясын түсіне алмай әуре. Олар жұмылып жұмыс жасау барысында аса қажетті ақпаратты қайдан алып, бір-біріне қалайша тілсіз таратып отыратынын таба алмады. Ақыл-ой, интеллекті қандай? Ақпарат қоймасы құмырсқаның қай жерінде сақталады? Құмырсқалар қауымы жалпыға бірдей қатаң тәртіпке бағынады. Қауымдағы әрбір мүшенің өзіне тиесілі міндеті бар. Сол міндеттер бойынша ұйымдасқан жәндіктер кез келген көңіл күйді сезініп, жұмыс барысында аянбай еңбек етуден қашпайды. Бұл жәндіктер мақсат қойып, жоспармен жұмыс жасағанда алдына жан салмайды.

Бір қызығы, біз ойлағандай құмырсқалардың барлығы еңбекқор болып шықпады. Дәрежелері мен қоғамдық орындарына байланысты, құмырсқалардың 20 пайызы "қара жұмысшылар" тобы еңбекті күні-түні атқарады. Ал ерігіп бос жүрген құмырсқалардың бос тобы жұмысқа кіріскен күннің өзінде де, "қара жұмысшылардың" қалған бөлігін еріксіз жұмыс істеуге мәжбүрлейді.

Осы бір ерігіп жүрген құмырсқалардың қылықтарын ғалымдар әзірге түсіндіре алмай отыр.

Сүлеймен пайғамбардың құмырсқамен сөйлескені туралы хикаяны естігенде ақжүрек адамдар: «Несі бар Алла сөйлетем десе құмырсқаны да сөйлете береді» деп күмәнсіз құлшылығын жасап жүре береді. «Құмырсқа сөйлеуші ме еді?» деп әрі-сәрі күйге түсіп, күмәннің кесірінен кеудесі тарылатын пенделер – дінге жеңіл қарайтын немесе дүние ғылымына есі кете ғашық болған жаңа қазақтар.

«Орыс оқудың» әсері өтіп кеткендер Құран хикаяларын күліп отырып тыңдайды. Сондықтан да көңілі соқыр адамдар құмырсқаның тілін түсініп, онымен сөйлеспек тұрмақ, оның саналы тіршілігін де түсіне алмай жынды болады. Шындығында Ұлық Алладан тікелей хабар алып, Тәңірінің нұсқауымен жүріп тұратын жәндіктерге «орыс оқудың» қажеті шамалы. Сенбесеңіз, қазіргі заманның ғалымдары жылдар бойы зерттеп, ерінбей тапқан аз-маз шындықты әңгімелеп көрелік. Ғалымдар құмырсқалардың ұйымдасып жұмыс жасау құпиясын түсіне алмай діңкелейді. Өте күрделі жұмыс атқаратын жәндіктер бойына туа біткен инстинкті реакциямен тіршілік кешеді дегенге бұл күні біз түгілі олардың өздері де сенгісі келмейді. Ғалымдар олардың жұмылып жұмыс жасау барысында аса қажетті ақпаратты қайдан алып, қалай оны бір-біріне тілсіз таратып отыратынын таба алмайды. Ашылмай тұрған ең үлкен құпия – ғылыммен жасалатын жұмыстарды іске асырғанда ақыл-ой, интеллектіні қайдан алады? Ақпарат қоймасы құмырсқаның қай жерінде сақталады? Cебебі оның жүйке талшықтары тым жіңішке һәм өте нәзік.

Құмырсқалар қауымы жалпыға бірдей қатаң тәртіпке түгелдей бағынышты. Қауымдағы әр бір мүшенің өзіне тиесілі міндеті бар. Аса жауапты міндеттермен ұйымдасқан жәндіктер кез-келген көңіл-күйді сезініп, жұмыс барысында аянбай еңбек етуден ешқашан қашпайды. Жай ғана жыбырлап жүріп, не болса соны кеміріп жеп, басы ауған жаққа қаңғып жүре беретін көп жәндіктің бірі болса құмырсқа тіршілігіне ешкім де қызықпас еді. Гәп сонда – бұл жәндік алдына мақсат қойып, жоспармен жұмыс жасағанда алдына жан салмайды. Мысалы, құмырсқаның адам секілді қолға үйретілген «жуас үй жануарлары» болады. Оларды «құмырсқа сиыры» деп атайды. Орыстар «тлей» дейді. Асыранды «мини сиырлардың» денесінен тәп-тәтті шырын бөлінеді. Сол шырынды құмырсқалар негізгі ас-сусын ретінде ішіп, рақаттанып, мас болып жүреді. Сиырларды асырау үшін адам секілді олар да бақташы жасақтайды. Олар сиырды уақытымен тойдырып, сауып, бөпелерін тап-таза ас-ауқатпен асырайды. Сиырлардың емін-еркін жайылуына, өсіп-өнуіне кепілдік беретін құмырсқалар ішінен күзетшілер, қорғаушылар тобы іріктеледі. Жайылып жүрген тлейлерге тентек жәндік тиісетін болса, қарауыл құмырсқалар қырғын төбелесті бастап кеп жіберуге әмәнда дайын. Бақташылар міндеті тле

Аңшы құмырсқалар.

Амазонкадағы құмырсқалар жемтік іздеп, «аңға» шыққанда алғашқы қауымдағы жабайы адам-дардың дәу мамонтты жарға жығып, жабылып жәукемдегенін еске салады. Бұл жәндіктер дене тұрқы өздерінен екі-үш есе үлкен жәндікті қулыққа құрылған айла-тәсілімен оп-оңай қолға түсіреді. Үлкен-үлкен өсімдік жапырағының талшықтарын қиып алып, олардан іші қуыс кішкене үйшік жасайды. Үйшікті құрастырып болған соң ішіне көп жауынгер жасырынып жатып алады. Бірнеше ұсақ құмырсқа басын ғана қылтитып, жемтігін шақырады. Әлгі жердегі өсімдіктің шырынына жиналған ара, шегіртке немесе қоңыз ол үйшікті өсімдіктің жапырағы немесе сабағы деп ойлайды. Олжасын күтіп отырған құмырсқалар ұйымдасқан түрде қорегіне күтпеген жерден тарпа бас салады. Мұндай шапшаң шабуыл күтпеген қоңыз, шегіртке, дәуіт не болғанын түсінбей, тапырақтап қалады. Сол сәтті күтіп жатқан жауынгерлер жан-жақтан лап береді. Біреуі тобықтан, біреуі бақайдан, енді біреуі кеудеден келіп қайшы тісті шақырлатып салғанда, дөңкиіп тұрған қоңыз, шегірткең шатқалақтап қалады. Көзі қарауытып, есеңгіреп қалған бейшара жәндік денесін ұйытып, дызылдатып бара жатқан құмырсқа уына шыдай алмай, ақыры «гүрс» етіп құлайды. Көзді ашып-жұмғанша жүздеген «мини жыртқы

Тағы бір таңғаларлық жайт, амазонкалық құмырсқалардың басқа бір түрі. Амазонка ормандарында әр жерде жеке дара сойдиып тұрған биік бәйтерек кездеседі. Бірақ амазонканың жабайы тайпалары бұндай ағаштарды «шайтанның бау-бақшасы» деп атаған. Себебі бұл ағаштың маңайында орманның жын-перілері мекендейді деп ойлайды. Зайырлы елдің биолог, ботаниктері амазонка ормандарын зерттеп жүріп, әншейінде ит тұмсығы батпайтын ну орманда жеке-дара жайқалып тұрған дарақты көріп, таң қалады. Зерттеп көрсе, мұның құпиясы…