Ашықтұқымды және жабықтұқымды өсімдіктердің циклі

Алматы облысы

Алакөл ауданы «Қарабұлақ орта мектебі мектеп жасына дейінгі шағын орталығы бар»

кмм Биология пәнінің мұғалімі Ахметова Инкар Мынбаевна

САБАҚ: Мектеп:

Күні: Мұғалімнің аты-жөні: Ахметова Инкар Мынбаевна

Сынып:8 Оқушылар саны:

Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

Ашықтұқымды және жабықтұқымды өсімдіктердің тіршілік циклі

Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаттары

8.2.1.3 ашықтұқымды және жабықтұқымды өсімдіктердің тіршілік циклінің ерекшеліктерін түсіндіру

Сабақтың мақсаттары

жоғарғы сатыдағы тұқымды өсімдіктер туралы білім беру

Бағалау критерийлері

ашықтұқымды өсімдіктердің тұқымнан көбейетін сүректі, яғни ағаш, бұта, қылқанжапырақты өсімдіктер, олардың түрлері, көбею циклінде аналық бүрлердің тұқымынан жаңа ұрпақтың жетілетіні туралы біліеді. Жоғары сатыдағы ашық тұқымды өсімдіктердің морфологиясын және сабақта оқытудың жаңа технология элементтерін қолданады . Тілдік мақсаттар Тақырып бойынша өз ойларын сауатты және дәлелді жеткізе білуге даярлау, зерттеу қабілеттерін дамытады; Пән лексикасы және терминология: астарлы ой тақырыпты талдау барысында қолданылатын тіркестер: таңдау, іріктеу, салыстыру, анықтау, баяндау

Осыған дейін меңгерілген білім

"Өсімдіктер

Жоспар

Жоспарлан атын уақыт

Жоспар бойынша орындалуы тиіс іс-

әрекеттер (төменде келтірілген жазбаларды жоспарланған әрекеттермен

алмастырыңыз)

Дереккөздер

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі (Оқушылар назарын сабаққа аударамын,сабақ мақсатымен ,тақырыбымен таныстырамын , топқа бөлінеді) Қызығушылықты ояту 1. Мүктердің спорасы бар қауашағы дегеніміз

ӨД https://ushkin1.w ordpress.com/20 10/11/26қобыла нды-батыр-

8 минут

бұл —: а - дербес өсімдік ә - спорофит б - ілкіөскін в - гаметофит 2. Сфагнумнің көкек зығырынан айырмашылығы: а - жапырақтары болмайды ә - споражайы болмайды б - сабағы болмайды в - түтікшетамырлары болмайды 3. Қырықбуындар мен жылысқы өсетін топырақтар: а - сілтілі және ғаныштауды қажет етеді ә - қышқыл және әктеуді қажет етеді б - бейтарап в - әр түрлі 4. Жоғары сатылы өсімдіктердің зиготасынан не дамиды? а - гаметангиялары бар жынысты ұрпақ ә - споражайы бар жыныссыз ұрпақ б - споралар в- жыныс жасушалары. 5. Далалық қырықбуынның үлпектенген бүйір бұтақшалары қалай орналасқан? а - кезектесіп ә - қарама-қарсы б - топтанып в - жертағандап

Оқушылар пікірі сұралады.

жырдың-толық- нұсқасы/

Сабақтың ортасы

22 минут

Кәдімгі қарағай Жарық сүйгіш өсімдік, тамыры тереңге кетеді. Орманда өскен қарағай түзу, сымбатты болып өседі. Һ=40 м, жарық көп түскен жерде тез өседі. Тамыры кіндік тамырлы. Жанама тамырлары ұсақ тамыршаларға бөлініп, микориза түзеді. Жапырақтары өркенге жұптасып орналасады. Ағаш сабағы дің деп аталады. Діңінен өте көп шайыр ағады. Янтарь – қатып, тасқа айналған сары түсті шайыр. Көпке дейін янтарьды орыс ғалымы М. В. Ломоносов «Күн тасы» деп атап келген. Қызғылт түсті аналық бүрлер негізгі өзекше мен қабыршақтардан тұрады. Сыртқы қабыршақ – жабын, ішкісі – тұқымдық деп аталады. Екі түрлі қабыршақтар бірігіп, тұқымбүршік түзеді. Аталық бүрлер жасыл сары түсті, өркеннің төменгі жағында орналасады. Тозаңдары ауаға

толы, жеңіл болады. Желмен ұшып келген аталық тозаңдары аналық бүрдің тұқымбүршігіне түскен кезде оның қабыршақтары жабылады. 13 айдан кейін ұрықтанады. Тұқым 5 айда пісіп жетіледі, ал бүрден пісіп жетілген соң 3 айдан кейін төгіледі. Сөйтіп 21 ай өткен кезде тұқым пісіп жетіледі. Аналық бүр қоңыр түсті болады. Қылқанжапырақты өсімдіктердің тұқымында жұқа қанатша болады. Тұқым желмен ұшып таралады. Қарағайдың шайырынан сәндік бұйымдар жасап, оны қайта айдау арқылы алған канифоьмен шекті аспаптардың ішектерін жылтыратады, спортшылар тайғанамау үшін аяқ киімдерінің табанын майлайды, көпіру үшін сабынға қосады, қағаздарды жылтыратады. Қарағайдың сүрегі өте мықты, шірімейді, сондықтан оны темір жолдарға төсейді, шахталарға тіреу жасайды, қылқанынан сықпа май жасап оны жараға, күйікке жағады.

Жаңа терминдер Микориза – (микос - саңырауқұлақ, риза - тамыр) селбестамыр. Дің - ағаш сабағы Шайырлы өзекше – шайыр, эфир майы толған жасушааралық кеңістік. Бірүйлі – аталық және аналық жыныс жасушаларының бір өсімдікте болуы. Екі үйлі – аталық және аналық жыныс жасушаларың екі өсімдікте болуы. Эндосперм – қоректендіруші ұлпа. Эрозия – топырақтың бүлінуі, құнарлы қабатынан айырылуы.

Арша – даражынысты, екіүйлі өсімдік. Бүрі жұмсақ, шар тәрізді жидекке ұқсас. Халық оны «Бүржидек» деп те атаған. Оның бүрінен мармелад дайындалады. Балқарағай жапырағы күзге қарай ашық - сары түске боялып, қысқа қарай түсіп қалады. Сабаққа топтанып орналасады. 400 - 500 жыл өмір сүреді. Кеме, самолет, автомобиль детальдарын жасауға қолданады, суға шірімейтіндіктен көпірге төсейді. Жапырағынан

алынатын эфир майын иісті су, сабын, крем өндіруге пайдаланады. Самырсын – қатты келген қою жасыл қылқандары 5, 15, 30, 40 - тан топтанып орналасады. Діңі өте берік болғандықтан оны кеме, үй мүліктерін, рояль жасауға пайдаланады. Шырша - қылқан жапырақтары 4 қырлы, қошқыл - жасыл түсті, қысқа. Сабақ өркендерінде бір - бірден орналасқан, 7 - 9 жылда түседі. Жап - ры кезектесіп түсетіндіктен мәңгі жасыл болып көрінеді. Қарағай – жапырақтары жұптасып орналасады, бұтақта 2 - 3 жыл сақталады, жерге түскен жап - р ұзын болады. Жатаған шырша – ашықтұқымды бұта. Қалемше арқылы өсімді жолмен көбейеді. Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Зеравшан аршасы – мәңгі жасыл қылқанжапырақты ағаш. Өте баяу өседі. 50 жылдан кейін жеміс береді. Қосмасақшалы қылша – екі үйлі өсімдік. «Сен білесің бе?» - Шырша – 500 жыл бойы 30 - 35 м жетеді. - Қарағай – 350 жыл жасаса, 36 м дейін биіктейді. - Қайың – 150 жылда 20 м. - Емен – 2000 жылда 40м. - Балқарағай – 850 жылда 45 м - Сондай - ақ ең көп жасаған өсімдік «Санта Мария» деп аталатын кипарис(самырсын). Қазір 5000 мыңға жуық жаста. Мексикада өседі. Діңінің шеңбері 49 м. Шеңберіне 27 адам қол жалғастырса ғана жете алады.. Жабық тұқымдылар бөлімі (покрыт

болып табылады. Тек жабық тұқымды өсімдіктерде ғана гүлдер түзілген. Осы гүлдерде аталықтар мен аналықтар жетіледі. Аналықтың жатынында (гүл түйіндерінде) тұқым бүршіктері орналасады.

Гүлді өсімдіктердің сан алуандығы Жабық тұқымдылардың гүлдерінің бір-бірінен мөлшері, пішіні, түсі және құрылысы жағынан айырмасы болады. Бір жабық тұқымдылардың гүлдері желмен тозаңдануға, ал екіншілері бунақденелілермен тозаңдануға бейімделген. Қандай жолмен тозаңданғанына қарамастан, тозаң түйірлері аналықтың аузына келіп түседі. Осы жерде олар өніп, тозаң түтіктерін түзеді. Тозаң түтіктері арқылы аталық жыныс жасушалар тұқым бүршігіне өтеді. Осы жерде тозаң түтігіндегі екі аталық жыныс жасушасының бірі жұмыртқажасушасын ұрықтандырады. Ал екінші аталық жыныс жасушасы тұқым бүршігінің ең үлкен орталық жасушасымен қосылады. Ұрықтанудың тек гүлді өсімдік-терге тән мұндай түрін қосарланып ұрықтану деп атайды. Сонымен, ұрықтанған жұмыртқажасушадан ұрық пайда болады. Орталық жасуша екінші аталық жынысжасушасымен қосылып, ұлғайып – эндоспермтүзеді. Онда ұрыққа қажетті қор заттары жиналады. Тұқым бүршігінен – тұқым, ал жатынның қабырғаларынан жемісқап түзіледі. Қазіргі кездегі жабық тұқымдыларға ағаштар, бұталар, шөптекті өсімдіктер жатады. Олар жер бетіндегі құрлықтардың барлығында кеңінен таралған. Жабық тұқымдылардың кейбіреулерінің өсімді кезеңі өте қысқа – бірнеше айға ғана созылад