Ашық сабақ.8-сынып. көне түркі руника жазуы

Қысқа мерзімді сабақ жоспары

Пәні: Қазақ тілі

Мектеп: Циолковский атындағы №84 жом

Күні:

Мұғалімніңаты-жөні: Арынбаева А.Ж.

Сынып: 8

Қатысқандар:

Қатыспағандар:

Бөлім: 1

Сабақтың тақырыбы:

Көне түркі жазбалары және қазақ жазуы

Көне түркі руника жазуы

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

8.1.1.1 мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;

8.3.3.1 оқылым және тыңдалым материалдары бойынша мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация) жазу;

Сабақтың мақсаты

Барлық оқушылар орындай алады:

дәйексөздерге, үзінділерге сүйеніп көтерілетін мәселені болжау;

мәтіннің баяндау желісін сақтап, жинақы мәтін жазу.

Оқушылардың көпшілігі орындай алады:

үзінділерге сүйеніп, көтерілетін мәселені болжау;

мәтін бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін жазу.

Кейбір оқушылар орындай алады:

көтерілген мәселеге өзіндік көзқарасын білдіру;

оқылым мәтініндегі ақпараттар негізінде аннотация жазу;

Ойлау дағдыларының деңгейі

қолдану, бағалау

Бағалау критерийі

дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжай алады;

оқылым мәтініндегі ақпараттарды пайдалана отырып жинақы мәтін жазады.

Тілдік мақсаттар

Оқушы орындай алады:

Мәтінде көтерілетін мәселені болжай алады, жинақы мәтін жазады.

Пәнге қатысты сөздік қор мен терминология:

Аннотация, руникалық жазу, «бустрофедон» жазуы,Орхон, Селенга, Толы, т.б.

Талқылау сұрақтары:

-Бұл ескерткіштер неліктен көне түркі ескерткіштері деп аталады?

-Көне түркі ескерткіштерінің құндылығы неде?

-Көне түркі ескерткіштерінің ұзақ уақыт құпия болып келуінің сыры неде?

Құндылықтарға баулу

Тарихтың, мәдениет пен тілдің біртұтастығы: Күлтегін, Орхон-Енесей еркерткіштерін, тарихи жәдігерлерді бағалай, дәріптей білуге; өзгелердің мәдениетіне және көзқарастарына құрметпен қарау, жауапкершілікке баулу.

Пәнаралық байланыс

Әдебиет- Күлтегін ескерткіштері жайында жазылған шығармалардың мазмұнына шолу жасалады.

Тарих-география – археологиялық ескерткіштердің шығу тарихы мен жерлерін байланыстырады.

АКТ-ні қолдану дағдылары

Сандық технологияның байланыс құралдары (компьютер, интербелсенді тақта, дыбыстау құрылғысы,т.б.) және әлеуметтік желі жүйесі пайдаланылады

Алдыңғы білім

Күлтегін, Орхон-Енисей ескерткіштері жайында мағлұмат біледі.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланғанкезеңдері

Сабақтағы жоспарланған жаттығу түрлері

Ресурстар

Сабақтың басы

1 минут

3 минут

2 минут

1 минут

Ұйымдастыру кезеңі.

Сәлемдесу. Сыныпта жағымды ахуал тудыру. Топтастыру. «Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін» сөздері арқылы сыныпты үш топқа бөлемін.

Үй тапсырмасын сұрау.

«Ішкі және сыртқы шеңбер» әдісі арқылы өткен тақырып бойынша үй тапсырмасын сұраймын.

«Тақырып қандай?» әдісі. Жаңа сабаққа уәждеме жүргізу. Оқушыларға бірнеше суреттерді ұсынып, сабақ тақырыбы қандай болуы мүмкін екендігін болжауды сұраймын. Оқушылар болжау жасайды.

Сабақ мақсаты таныстырылып, өтілетін жаңа тақырып аясында талқылау жүргізіледі.

Түрлі – түсті стикерлер

Слайдтар

Сабақтың ортасы

2 минут

5 минут

1 минут

2минут

Мәтінді оқуға

3 минут

Ақпараттар жинақтап мәтін жазуға

8 минут

минут

1-тапсырма. «Ойлан, жұптас, бөліс» әдісі.

Үзіндіні тыңдап, ондағы дәйексөздерге сүйеніп, көтерілетін мәселені болжаңыздар. (Дәйексөздер саны:3)

Аудиовизуалды тыңдалым: Көне түркі жазбалары

Бағалау критерийі

Дескриптор

-мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжайды.

-үзіндіні мұқият тыңдайды.

-дәйексөздерді өзіне түртіп алады;

-көтерілетін мәселені болжайды;

-өз пікірін айтады.

Болжау жасауға арналған сөздер мен сөз тіркестері: Күлтегін жыры, тәңірі, Ақтамберді жырау, түрік, Томсон, шабуылға ұмтылу, ердің ел-жұртын қорғауы.Мүмкін болатын жауаптар: Күлтегін жырынан үзінді беріледі. Томсон «тәңірі», «түрік» сөздерін оқыды. Ақтамберді жыраумен салыстырады. Күлтегіннің шабуылға шығуы. ...

ҚБ: «Блоб ағашы» тәсілімен топ ішінде критерий негізінде өзін-өзі бағалау.

2-тапсырма. «Гамбургердегі жазба» әдісі. Мәтіннің құрылымдық ерекшелігін сақтай отырып 30-40 сөзден тұратын аннотация жазыңыз. (Жинақы мәтін жазуға қажетті ақпараттар беріледі)

«Гамбургердегі жазба» әдісі үлестірмесімен жұмыс жүргізу механизмі таныстырылады.

Оқушыларға аннотация туралы ақпарат беріледі.

Мәтін. Көне түркі руника жазуы

Алфавиттік жазудың пайда болу тарихы, шығу тегі өте күрделі әрі шешілмеген жұмбақтарға толы. Өйткені алфавиттік жазу дүниежүзі мәдениетінің қол жеткен орасан зор табысы болса, бұл мәдени мұраға біздің ата-бабаларымыз да өзіндік үлес қосып, келер ұрпаққа мирас еткен. Алғашқы әріп жазуының бір тармағы руникалық көне түркі алфавиті болып табылады. Бұл алфавитпен жазылған ескерткіштер – көне түркі тайпаларының жоғары тіл мәдениеті мен білім өресінің ауыз толтырып айтарлықтай көрсеткіші.

Осы ескерткіштердің бүгінде мәлім болған аймақтары Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле қойнауы екені айқындалып отыр. Мұндағы жазу таңбаларын ғалымдар алғашқы табылған жердегі өзен аттарымен «Орхон-Енисей жазуы» немесе сыртқы нұсқалық көрінісі жағынан Скандинавия руналарына біршама ұқсас болғандықтан, оның «құпия» таңбаларына балап руникалық деп атап кетті.

Талай ғалымдарды тамсандырып, сырын ішке бүккен асыл мұраның әлі де айтары көп екені даусыз. Көне түркі руникалық жазуы – дүниежүзілік мәдениетпен ұштастырып, тамыры тереңде жатқан асыл қазына.

Көне түркі тіліндегі руникалық жазуларды тек тастарға қашау әдісімен ғана емес, үй жиһаздары, түрлі бұйымдарға да ойып жазылғандығы айқындала түсті. Сазбалшықтан ыдыс-аяқтар мен құмыраларға кескінделген руникалық бірнеше жазулар Ферғанада және Дон өзенінің құйылысынан табылды. Алтай мен Хакасиядағы ескі мола-қорымдарды қазғанда археологтер алтын, күміс табақтар мен құмыра, тостағаншаларға және күміс қапсырмаға ойылған руникалық жазулардың куәсі болды.

Кең тараған руникалық жазудың VIII-IX ғасырларды қағазға жазылған нұсқаларын Шығыс Түркістаннан ХХ ғасырдың бас кезінде ұйымдастырылған археологиялық экспедициялар айқындады десек, Алатаудың оңтүстік өңіріндегі Талас алқабынан ағаш таяқшаға ойып жазылған нұсқасы табылды.

Руникалық көне түркі алфавитінің құрамында 35 әріп бар. Жазудың бағыты оңнан солға қарай оқылады. Көне грек жазуы да ең алғашында оңнан солға қарай, екінші жолы солдан оңға қарай жазылатын гректің «бустрофедон» деген жазуы пайда болған.

Көне түркі жазулары, негізінен, осылайша оңнан солға қарай жазылғанмен, Енисей өзенінің бойындағы бірен-саран ескерткіштерде керісінше солдан оңға қарай жазылатын нұсқалары да кездеседі.

А.Аманжолов

Бағалау критерийлері

Дескриптор

-оқылған мәтін ақпараттарын пайдалана отырып жинақы мәтін жаза алады

-мәтінді мұқият оқиды;

-мәтін бөліктерінен ақпараттар жинақтайды;

-мәтіннің құрылымын сақтап, аннотация жазады;

ҚБ:«Сэндвич» әдісі. Оқушылар критерийге сай бірін-бірі бағалайды.

1-бөлік – позитивті комментарий, не ұнады.