Ата заң тақырыбындағы 11-сыныпқа ғылыми жұмыс

Жамбыл облысы Т. Рысқұлов ауданы

әкімдігі білім бөлімінің «М.Горький атындағы орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы:

Ата Заң – азат елдің ар-намысы!

Авторы: Мусаева Назипа Қайратқызы

Луговой ауылы

2018 жыл

МАЗМҰНЫ:

Аннотация--------------------------------------------------------------------1-4І. Кіріспе ---------------------------------------------------------------------5-6ІІ. Зерттеу бөлімі2.1 Ұлы даланың алғашқы заңдары ---------------------------------------------7-92.2 Теңдікке қолы жетпеген Барлыбек Сыртанов---------------------------10-132.3 Ел тірегі – Ата Заң.------------------------------------------------------------14-18 ІІІ. Қорытынды---------------------------------------------------------------------19

Әдебиеттер тізімі: ---------------------------------------------------------------------20

Аннотация

Зерттеудің мақсаты:

Өз алдына ел болуды көздеумен Барлыбек Сыртановтың һәм Қазақ елі конституциясын, Қазақ хандығынан Қазақстан Республикасына дейінгі аралықтағы Ата Заң туралы мәліметтер, деректер жинап, насихаттау.

Осы орайда зерттеу жұмысының алдына нақты мынандай міндеттер қойылды:

Қазақстанның конституциялық тарихы қазіргі мемлекетіміздің пайда болуына дейін басталғандығын анықтау;

АтаЗаңымыздыңқалыптасутарихын саралау;

Атазаңымыз, Конституциянықұрметтеп қорғаужәне оның маңыздылығын насихаттау.

Гипотезасы:

Қазіргі кезеңде Ата Заң туралы ғылыми-шығармашылық тұрғыдан бізге белгісіз, қабылданбаған заң жинақтары бар . Өз алдына ел болуды көздеумен Барлыбек Сыртанов һәм Қазақ елі конституциясы, Қазақ хандығынан Қазақстан Республикасына дейінгі, Ата Заң туралы мәлімет жинау , саралау, зерттеу жұмысының өзектілігі болып саналады. Мектеп оқулықтарында Ата Заң туралы , атап айтқанда, Қазақ елі заңнамасының кешегі мен бүгіні жайлы тарихи деректер толық оқытылмайтын болғандықтан, аталмыш ізденіс зерттеудің маңыздылығын анықтайды .

Кезеңдері, зерттеудің реті:

Ғылыми жоба кіріспеден,зерттеу бөлімінен ,қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі жұмыс соңындаберіледі.

Тәжірибенің әдістемесі:

Зерттеу жұмысында мәліметтерді жинақтау,саралау,баяндау,талдау,суретпен жұмыс әдістері қолданылды.

Зерттеудің жаңалығы және дербестік дәрежесі:

Барлыбек Сыртановтың "ҚАЗАҚ ЕЛІНІҢ УСТАВЫ" деп аталатын құжаты туралы тарихи тұрғыдан толық зерттелмегендіктен,бұл зерттеудің жаңалығы болып табылады.Сондықтан зерттеу жұмысы бұл салаға өзіндік ой-пікірін қосады. Жинақталған мәліметтер дәлелденіп ,сараланды,талданды .

Жұмыстың нәтижесі және қорытындысы:

Мемлекеттік тарих - 1465 жылы Қазақ хандығының құрылуынан

басталады. Сондықтан да қазақтың мемлекеті, территориясы, шекарасы, ата заңы, мемлекеттік санасы әуелден бар. Оған куә - Тәуке ханның «Жеті жарғысы», Есім ханның ескі жолы, Қасым ханның қасқа жолы.

Бодандықтың бұғауын бұзып, азаттыққа ұмтылған Алаш қозғалысының алтын дәуірінде Әлихан Бөкейханның тапсыруымен заңгер Барлыбек Сырттанов «Қазақ елінің уставы» деп аталатын құжатымен деректерді пайдалана отырып,таныстым. Бұл - жаңа заманға сай жазылған тұңғыш қазақ заңы екендігіне көз жеткіздім.

Нәтижелерді практикада қолдану салалары:

Ұсынылып отырған жұмыстың нәтижелерін мектепте пайдалануға болады. Оқушылардың рефераттарына көмекші құрал бола алады.

Abstract

The purpose of the project:

The to aim collect information about the Constitution of «Kazakh eli» by B.Sirtanov, the formation of Constitution beginning from Kazakh khanate to thе Republic of Kazakhstan.

The objectives:

- to define the beginning of history of Constitution of Republic of Kazakhstan.

-nalyze the formation of the Constitution.

-to propogate and protect the Constitution.

hypothesis:

From the scientific point of view there some questions that have not solved the wain object oh the project is to awalyze, to research the Constitution of «Kazakh eli» by B.Sirtanov. This fact is not wentioned in history the textbooks at school, that is why it is taken as the main point of the project.

The stages of research:

The introduction, the conclusion of the research department of a research project.

Methods of research:

The research work of data collection, analysis, reporting, analysis, illustrating the working methods were used.

The novelty of the research that he Kazakh eli Ustav is not investigated from the historical point of view Collected. Confirmed by the data collected, analyzed and analyzed.

The results of the work and results:

State history - in 1465 the foundation of the Kazakh Khanate

starts. Therefore, the Kazakh state, territory, border, law, public consciousness is her parents. The charter of the witness - Tauke Khan's "Seven," the old path Esim Khan's old way, Kasim Khan for a short time.

Alikhan Bukeikhanov era of Alash movement seeking freedom all Sırtanov a lawyer on behalf of the setting of the country, "Kazakh eli". I met the so-called using the data in the document.

The practical areas of application:

You can use the results of the proposed school.

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі.

Мемлекетті заманның мүмкіндіктері мен талаптарына түрлі ереже, заңнамалық уставтар, құқықтық шешімдер арқылы реттеп отыратын Атазаңымыздың алар орны ерекше. Тарихқа кері шегінер болсақ, тәуелсіздікке ие болған Қазақстанның ең басты қадамы Конституцияны қабылдаумен тұтастай байланысты. Бұл туралы: «Тәуелсіздігімізді алғаннан кейін бізге бүгінгі өмір шындығымен және алдағы уақытпен бірге қадам басып, өткен ұрпақтың іс-тәжірибесі мен жарқын болашаққа деген сенімді жинақтаған Негізгі Заң қажет болды. Тәуелсіз Қазақстанның Конституциясы ашық және демократиялық қоғам орнатудың негізгі принциптерін баянды етуге тиіс болатын», – деп жазады Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Қазақстан жолы» атты кітабында. Осылайша, ел егемендігінен кейінгі 1993 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясы егемендік тарихындағы ең демократияшыл құжат болып табылған еді. Еліміздің Конституциясы 1995 жылы 30 тамыз күні республикалық референдумда қабылданып, сол жылдың 5 қыркүйегінде күшіне енгені белгілі. Алайда, Қазақстанның Конституциялық тарихы қазақ хандығы тұсында қалыптасқан заңнамалық құжаттармен де өлшенеді.

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.

«Ата Заң – азат елдің ар-намысы!» тарихын зерттеудің негізгі бағыттары мен кезеңдері туралы зерттеудегі негізгі мақсат-міндеттерімізді айтсақ, олар:

Қазақстанның конституциялық тарихымен танысу;

Конституция тарихы қазіргі мемлекетіміздің пайда болуына дейін басталғандығын анықтау;

егер мүмкіндік болса құнды деректік маңызы бар түп нұсқасымен салыстыру, баспасөз бетінде жарияланбаған мағұлматтарды табу;

әр түрлі жағдайларға байланысты автор ашып айта алмаған, бірақ

меңзеген нәрселерді анықтау. Мұның бәрі зерттеушіге Ата Заң туралы деректердің шынайылық дәрежесін, оның ғылыми құндылығын анықтауға көмектеседі.

Соңғы жылдары еліміздің тәуелсіздік алып, өз тарихын обьективті жазуға мүмкіндік тууына байланысты ұлттық деректерге, оның ішінде Ата

Заңымыз Конституцияның тарихын зерттеуге жаппай қызығушылық, ел тарихының дерегі ретінде ғылыми айналымға молынан тарту, күннен-күнге артып отыр.

2.1 Ұлы даланың алғашқы заңдары.

Қазақ хандығы тұсында алғашқы заңнама құжаттарымыз әзірленді. Алғашқы дала заңдары жинақтарының авторы – Қасым хан. Тарихта «Қасым ханның қасқа жолы» деген еңбек қалды. Ендеше қазақ тарихындағы тұңғыш заңнамалық құжат – «Қасым ханның қасқа жолы». Көрнекті қазақ заңгері, академик С. Зимановтың пікірі бойынша, «Қасым ханның реформалары ғасырлар бойы тұтастай қалыптасқан көшпелілер өмір салтына нұқсан келтірместен белгілі бір жаңалықтар енгізді, әрі олар көлемді болды». Сонымен қатар, олар «жаңалығымен бірге, көшпелі қауымдарда күші бар немесе бір кездері күші болған ел керегіне жарайтын, құқықтық нормаларды жаңа тілектерге сай етіп қолдану тәртібіне арналған ережелер болды», – дейді құқықтанушы ғалым. Қасым ханның заңдары бес бөлімнен тұрған. Оның бірінші бөлімі мал, мүлік және жерге байланысты баптарға, екінші бөлімі қылмыс пен жаза, үшінші бөлімі әскери қызмет тәртібі мен оны бұзғандарды жазалау тәртібі, төртінші бөлімі халықаралық қатынастар тәртібі, бесінші бөлімі түрлі дәстүрлерге арналған. Қасым ханның заңдары негізін ала отырып, толықтырулар енгізіп, қазақ халқын тәртіп пен заң алдында тең ұстаған құжаттың бірі – «Есім ханның ескі жолы». Авторы – қазақтың ханы Есім хан. Қазақ

жарғысы» деген атауға ие болған заңдар жиынтығын қабылдады. Жеті жарғыға сүйенген қазақ билері ел ішіндегі дау-жанжалдар мен саяси маңызы бар мәселелерді тиімді шеше алды. Жаңа заң жүйесі қазақ халқының өмірлік мәселелерін барлық жағынан қамтыды, соның нәтижесінде Тәуке ханның билік еткен тұсы Қазақ хандығының барынша күшейіп, дәуірлеген кезі болды. Жеті жарғыдан кейін арнайы атаулы заң жүйесі жасалмағандықтан және «Жеті жарғының» өзі талап, тілекті қанағаттандырарлық деңгейде болғандықтан, оның көптеген жол-жобалары мен қағидалары ХХ ғасырдың басына дейін қолданылып келді. «Абақ керей ережесі» немесе «Төрт би, төре заңы». Қазақ қоғамындағы ел басқару ісінде билерге айрықша мәртебе берілген «Төрт би, төре заңының» негізі «Жеті жарғыдан» алынған. Заңнамалық құжат – абақ керейдің ХХ ғасыр басындағы ішкі ахуалынан хабар беретін құнды құжат. «Төрт би, төре заңы» қазақтың ата заңдарының ішінде төре мен қарашаның арасына жарықшақ түсірмей, ақсүйек пен қарапайым жұртшылықты «теңдік» принципіне жүгіндірген тұңғыш заңнама. Сонымен бірге, «Төрт би, төре заңы» көшпелі өмір қатынасын дәуір талабына сай реттеген заңнама болды десек, қателеспейміз. Өйткені, бұл құқықтық құжатта сол кездегі қазақ

Бұл туралы философ, ғалым Асан Омаров «Абай: ашылмай келген қырлары» атты монографиялық еңбегінде: «Шабыты шалқығаны емес пе, жиылған би болыстарға арналған Ережені Абай 3-4 күнде дүниеге әкелген. Сол 73 баптан тұратын жаңа заңды баршасы – болыс, билер һәм ұлықтар мақұлдап, ереже астына қолдарын қояды», – деп жазады. Далалықтарға, яғни қыр халқына ғана тән әдет-ғұрып, дағды-машықтар ұлы дана Абайға жақын әрі түсінікті еді. Ол ережеге көп өзгертулер, түзетулер қосып өңдеді. «Абай ережесі» қамтыған кейбір дәстүрлерде өзіндік ерекшеліктер мен жаңалықтар байқалды. Бұл Абайдың туған халқының мүддесі жолындағы күресте жеткізген тарихи жеңісі еді. Заң алдындағы жауапкершілік өмір талабына сай өзгертілген. «Абай әдет-ғұрып мәселесін заманға сай лайықтап, халық пайдасына шешті, кем-кетіктің, әсіресе әйел провасын», – жақтады дейді көрнекті зерттеуші ғалым Әуелбек Қоңыратбаев. Бұл ереженің жазылуы жоғарыда айтып отырған Қарамола сьезінің басты тарихи оқиғасы болды.

2.2 Теңдікке қолы жетпеген Барлыбек Сыртанов.

Барлыбек Сыртанов – халқымыздың бостандығы мен ұлттық тәуелсіздігі, оның жарқын болашағы үшін аянбай тер төккен, асқан білімпаз, елді аузына қаратқан, Қазан төңкеріске дейінгі мерзімде қазақстанда отаршылдыққа қарсы батыл үн көтерген ірі қоғам қайраткерінің бірі.

Жетісу өлкесінде жерді келімсектердің талан-таражға салып жатқан қимыл әрекетін тоқтату үшін 1910 жылы 21 қазанда Ұзынағашта Жетісу болысының қазақтарын жинап арнайы кеңес өткізеді. Кеңесте өзі баяндама жасап, қазақ халқының өз жерінде отырып, жер тарлығынан зардап көріп отырғандығын батыл айтып, ортаға салады. Осы сөздерін іске асыру мақсатымен 1911 жылы ауру-науқасына қарамастан Санкт-Петербургке барады. Талай патша шенеуніктерінің қабылдауында болады. Олар Барлықбектің сөзіне құлақ аспайды. Сол себепті ол Жетісуға қайтады.Бірақ өз ойынан айнымай патша үкіметіне қарсы үгіт-насихат жүргізуін тоқтатпайды. Сосын ол Алаш партиясының көсемі Әлихан Бөкейхановпен жолығып, өз ойын айтады. 1910 - 1914 жылдары "Айқап" журналына "С.Б.Алашинский" деген бүркеніш атпен озық ойлы материалдарын шығарып тұрған.1910-1913 жылдар аралығында құпия түрде қазақ өлкесін Ресейдің ішкі колониясынан шығарып, тәуелсіз Республика мәртебесі бар мемлекет құрудың бас құжаты ретінде "Қазақ елінің Уставын" жазады.

Тұңғыш қазақ конституциясының жобасын әзірлеген – Барлыбек Сыртанов. Ол 1911 жылы «Қазақ елінің Уставы» деп аталған құжаттың жобасын әзірледі. «Қазақ…