Атырау облысын көгалдандырудың негізгі аспектілері туралы жұмыс

КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі: Адамзат өз тарихында ағаштан артық бірде-бір тазарту қондырғысын ойлап таба алған жоқ. Таза ауа тек өсімдіктер дүниесінен ғана бөлініп шығатын оттегі. Зерттеу жұмысында Атырау облысына географиялық тұрғыдан толық сипаттама берілген. Облыстың географиялық ерекшеліктерін негізге ала отырып, облыс аумағын көгалдандырудағы негізгі аспектілерді нақтылай отырып, сол аумақты болашақта жасыл желекке айналдыру аясында жасалатын ауқымды жұмыстар ретін көбейту жолдары көрсетілген. Жасыл желектің қоршаған ортаны сауықтырудағы пайдасы зор. Сондықтан Атырау облысын көгалдандыруға бөгет болатын заттарды жою, қаланы абаттандыру мен мәдени ландшафт түрлерін көбейтуге бағытталған шараларды жүзеге асыру өте өзекті мәселе болып табылады.

Зерттеу жұмысының мақсаты: Атырау облысы аумағын көгалдандыру мәселелерін облыстың физикалық-географиялық ерекшеліктерін негізге ала отырып, анықтау.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

Атырау облысының табиғат жағдайына баға беріп, географиялық ерекшеліктерін сипаттау;

Облыстың бақ шаруашылығының ерекшеліктері мен аймақты көгалдандыру мәселелерін айқындау;

Мәселелерді шешуге бағытталған шараларды ұсыну.

Зерттеу жұмысының жаңалығы: Облыс аумағын көгалдандырудың негізгі 4 аспектісі ұсынылды:

Қала көшелеріндегі көгалды басқан тұрғындардың жауапқа тартылуы;

Құрылыс пен көгалдандырудың қатар жүруін қадағалау;

Қалада көгалдандыру, көгалдарды суару жұмыстарын атқаратын азаматтардың еңбек жағдайын жақсарту.

Атырау облысының климаттық жағдайларына сай ағаштардың таңдалуы.

Зерттеу нысаны: Атырау облысы, Атырау қаласы

АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ – ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Атырау облысының физикалық- географиялық орны, жер бедері, климаты, сулары

Атырау облысы - Батыс Қазақстанда орналасқан облыс. Іргетасы 1938 жылы 15 қаңтарда Гурьев облысы деген атымен қаланған. 1992 жылы қазіргі атауына ие болды. Солтүстігінде Батыс Қазақстан облысымен, шығысында Ақтөбе облысымен, оңтүстік-шығысында Маңғыстау облысымен және батысында Ресейдің Астрахан облысымен шектеседі. Сондай-ақ оңтүстік шекарасы Каспий теңізіне келіп тіреледі.

Сурет 1. Атырау облысының физикалық-географиялық картасы

Атырау облысы 350 шақырым оңтүстіктен солтүстікке, 600 шақырым шығыстан батысқа созылып жатыр және жалпы көлемі 118,6 мың шаршы шақырым.

Атырау атауы «шексіз жер» деген мағынаны білдіреді, шынымен Каспий теңізіне құятын Орал өзені сағасының төменгі ағысы бойымен жазылып жатқан шексіз жазықтық. Облыс территориясының түрі үшбұрышты және теңіз деңгейінен 10 метр шамасында көтеріңкі. Облыстың төменгі бөлігі тұманды жер мен өзенге біртіндеп ауысады, ал шығыс-солтүстік бөлігі біртіндеп көтеріліп, Ақтөбе облысымен шектесіп жатқан қыратты ауданға ауысады. Облыс аймағы Каспий ойпатының солтүстік-шығыс бөлігін, Жем қыраты мен Үстірттің батыс шетін, Каспий теңізінің солтүстік бөлігін алып жатыр. Жері солтүстігінен оңтүстікке қарай аласара түсетін Ойыл, Сағыз, Жем өзендері салаларымен тілімденген.

Облыс аумағындағы ірі өзендер: Жайық (2428 км), Жем (712 км), Сағыз (511 км), Ойыл (800 км). Облыстағы ірі көл Индер (110,5 ш.м.).

Атырау облысының климаты – ұзақ ыстық және құрғақ жазы мен қысқа, жиі жылымықты желді қысы және қары аз, жауын-шашыны аз және тұрақсыз болып келетін шұғыл континенттік және аса қуаңшыл. Жауын-шашынның жылдық орташа көлемі 150 мм (50-ден - 300 мм аралығында құбылады). Желдің жылдық орташа жылдамдығы - 5.5-7 м/сек. Ауаның орташа ылғалдығы жазда 37%-дан, қыста – 80-84 %-дан аспайды. Жылына түсетін жауын-шашынның көлемі – 150 мм-ден 190 мм-ге дейін. Қаңтар айындағы орташа температура – 8-11 С, шілдеде +24 +25 С [1].

1.2 Облыстың топырақ жамылғысы мен биологиялық ресурстары

Топырақ жағдайлары - аймақтың (ел немесе аудан) табиғи сипаттамаларының тағы бір маңызды компоненті болып табылады, ол сондай-ақ, өсімдіктер тіршілігі үшін де маңызды болып табылады.

Жалпы Каспий маңы ойпатының, сондай-ақ Атырау облысының топырақ жамылғысының құрылымы өзінін түзілу факторлары мен құрамының сан алуандығына байланысты өте күрделі болып келеді.

Негізінен мұнда топырақ таралуының ендік белдеулілігі басым қалыптасқан, яғни топырақтың бір түрінің қабаты ендік бағытқа қарай созыла шашыла түзіледі де, теңізге жақындаған сайын келесі түрмен жиі және әлденеше рет ауысып отырады.

Шалғынды аллювийлі қуаң топырақ (Жайықтың екі жағындағы кең жайылмаларында ғана тараған, құнарлы қабаты 70 см-ге дейін, негізі — аллювий шөгінділері). Бозғылт-құмды топырақ (Нарын, Тайсойған және Ментеке өңірлері). Батпақты-тұзды саз топырақ (ойпаттың теңіз жағалауына ұласатын бөлігі, гумус қатапшы, шикі шымтезек аралас келеді, аса кепкен жерлерінде бэр төбешіктері қалыптасқан).

Автоморфты қоңыр не сұр қоңыр топырақ (Жайықтың екі жағында да, әсіресе сол жағында Тайсойғанға дейінгі өңірді, Ойылдың сағалық бөлігін қамтиды, біршама құнарлы келеді, гипс пен тұз кабаттарының үстінде түзілген, облыс жерінің 20%-ынан астамын алады).

Сортаң топырақ облыс аумағында өте көп тараған. Топырақтың беткі қабатына тұзы шығып жатады. Мұнда тұздың мөлшері 8-10 % -ке дейін жатады.

Облыстыңабарлықааудандарындапдерлік жусан, қияқ, бұйырғын, ебелек, мортық, қоңырбас, көкпек басым өседі, бұларға қосымша көктемде ойпаттарда селеу, изен, сарсазан, ажырық т.б. шығады. Теңіз жағасындағы батпақтарда қамыс жиі кездеседі.

Шығыспжағында ебелек, мортық, шытыр, қаңбақ, ақселеу, жүзгін өседі. Сонымен қатар, облыс аумағында дәрілік, техникалық өсімдіктер де кездеседі. Олардың жалпы саны 50 ден асады.

Дәрілік шөптерден облыс аумағында кездесетіндері: адыраспан, ешкі тал, қырықбуын, құмаршық т.б.

Атырау облысында 500 ге тарта омыртқалы жануарлар түрі және мыңдаған омыртқасыз жануарлар түрлері кездеседі. Облыс аумағында құстар алуан түрлі және кең таралған. Олардың ең басты тіршілік орындарының бірі –су және оның жағалауы. Жалпы құстардың 280-дей түрлері бар. Оның ішінде бірқазан, дегелек, қаз, үйрек, шағала, тырна, дуадақ, көгершін, торғай тәрізділер көп тараған.

Облыстың өзен-көлдерінде балықтардың көптеген түрлері бар. Кәсіптік маңызы бар балық түрлерінен бекіре, қорытпа, шоқыр т.б. балықтар кездеседі. Облыс суларында шортан, сазан, жайын, майшабақ, қаракөз т.б. кең тараған. Жалпы Каспий теңізінің Атыраулық аймағында бағалы балықтардың 122-ден астам түрлері кездеседі [2].

II АТЫРАУ ОБЛЫСЫН КӨГАЛДАНДЫРУДЫҢ НЕГІЗГІ АСПЕКТІЛЕРІ

2.1 Атырау бақ шаруашылығының ерекшелігі

Көгалдандыру – қала, ауыл, тағы басқа елді мекендерде ауаны тазарту, көлеңкелеу үшін ағаш, бұта, гүл, көгал өсіру шаралары болып табылады. Құрылыс аяқталғаннан кейін жүргізілетін көгалдандыру жұмыстары мекен-жайларға әсем көрініс береді, шудан, күннен, шаңнан қорғайды, санитарлық-гигиеналық рөл атқарады. Ғылыми деректер бойынша белгілі бір аймақтың 15%-ы көгалдандырылса, шаң-тозаңның мөлшері 20%-ға кемиді, 35%-ға өсімдік өсірілсе, шаң 50% - ға азаяды, ал 65%-ға өсірілсе, шаң 95%-ға кемиді. Жол жағалауларына отырғызылған ағаш пен бұталар, гүлдер мен көгал ауадағы көмір қышқыл газды сіңіріп, ауаны оттегімен байытады, шуды азайтып, мекен-жайды желден, күннен және шаңнан қорғайды. 1 га жасыл алқап 1 сағатта ауадан 8 кг көмір қышқыл газын бойына сіңіреді. Кейбір ағаштар өздері айналасына тарататын фитонцидтері арқылы ауадағы зиянды микроорганизмдерді жойып, оны адамның денсаулығына қолайлы иондармен байытады. Мұндай ағаштар қатарына қылқан жапырақты қарағай, шырша, Сібір балқарағайы, тағы басқалар жатады.

Көгалдандыру жұмыстарын жүргізгенде міндетті түрде көгалдандырылатын алқаптың ауа райы, топырақ құрамы, жер бедері сияқты ерекшеліктері ескеріледі, суаруға қажетті су көздері қарастырылады. Осы факторлар бойынша отырғызылатын өсімдіктер құрамы да анықталады.

Қазіргі кезде экологиялық жағдайы тәуір деп айтарлықтай аймақ Қазақстан жерінде жоқ десе, артық айтқандық болмас. Алайда, олардың ішінде мұнайлы астана Атырау облысы бәрінен де оқшау тұр. Зерттеу жұмысы Атырау облысының экологиялық жағдайын жақсарту шаралары, соның ішінде облысты көгалдандырудағы мәселелер мен оларды шешу жолдарына бағытталған. Бұл аймақтың экологиялық жай-күйінен хабардар болу үшін тұрақты желдердің әсерінен үздіксіз көтеріліп тұратын шаң-тозаңды, мұнай өңдеу зауыттарынан шығып жатқан әр түрлі химиялық заттарға қаныққан ауаны, Жайық өзенін айтсақ та жеткілікті. Салыстырмалы түрде шынында да Атырау облысы экологиялық жағдайынан қолайсыз аймақтардың бірі. Осы орайда экологиялық хал-ахуалды жақсартудың шұғыл шараларын ұйымдастырудың керек екенін де түсінеміз. Экологиялық мәселелерге келгенде, жастар да, мектеп оқушылары да өз үлестерін қосу керек. Себебі экологиялық проблемаларды шешу бұл жаппай халықтық іс. Жерге шыбық көме қойсаң болды, терек боп өсе қалатын жерлер көп, бірақ Атырау облысындағы жер ондай емес.

Өсімдіктерді түрлі әдістермен егуге болады. Бірақ, Атырау үшін анағұрлым қолайлы болатын егу тәсілдерін ұсынуға тырысамыз. Ағаштарды отырғызбас бұрын алдын-ала топырақты дайындап алу керек. Негізінен облыс топырағының құнарлылығы төмен. Құрамында нәрлі заттар жоқ, нашар дренаждық қасиетке ие. Бұдан басқа аймақтағы тағы бір басты проблема – топырақ пен жерасты суларындағы тұздың көп мөлшерде болуы. Жерасты суларының деңгейі көбінесе жер бетіне жақын орналасады. Жерасты суларының тұру биіктігін анықтау үшін тереңдігі 1-1,5 м болатын шұңқыр қазып, оны 2-3 күнге қалдыру керек. Содан кейін жерасты суларының орналасу тереңдігі белгілі болады. Топырақ құрамындағы тұзды анықтау үшін, әрине, зертханаға топырақ үлгісін ұсыну керек. Бұл қарапайым азаматтар үшін қолжетімді емес. Дегенмен, жауын-шашын түскеннен кейін немесе суарылғаннан кейін тұз топырақ бетіне шығып, көзге байқалатындай болады. Бұл қарапайым әдістердің бірі. Егер топырақта тұз көп болса, оны шаю және топырақты ауыстыру арқылы одан құтылуға болады.

Топырақты дайындау. Жергілікті бақшашылар мен бағбандардың егу орнын қалай дайындау барысында топырақты қазып, қопсытып, органикалық тыңайтқыш сеуіп, екпес бұрын ұзақ уақыт суарып отырады. Осы процедуралардың барлығын оңай және түсінікті тілде түсіндіруге болады. Біріншіден, ағаш отырғызар алдында, ең алдымен жақсы дренаждық қасиетке қол жеткізу керек. Егер ағашты суарғаннан кейін су төменге қарай ағып кетпей, теректің тамырының айналасына жиналатын болса, онда тамырлары шіріп, өсімдік өліп қалады. Егетін жерге су құйып, судың қалай аққанын бақылаңыздар. Су ағып кеткеннен кейін жерді қазып, қарауға болады. Егер су нашар ағатын болса, жоғарғы қабаттарға тұрып қалады да, топырақ сазға айналып, суды өткізбейді. Демек, топырақтың физикалық қасиеттерін өзгерту немесе оны алмастыру керек.

Топырақты ауыстыру немесе бар топырақты пайдалану кезінде өсімдіктің бой алып кетуіне жағдай жасау үшін мынадай процедураларды іске асыру керек. Тереңдігі 80-100 см болатын отырғызылатын шұңқыр қазылады. Оның түбіне дренажды қабат төселеді. Дренажды қабаттың қалыңдығы 8-10 см болуы мүмкін. Содан кейін шұңқырға 3:1 пропорцияда көң араластырылған топырақ себеді. Топырақтың дренаждық қасиетін жақсарту үшін аз ғана ірі түйіршікті құм немесе құрамында тұзы аз ПГС топырағын қосуға болады. Әдетте мұндай құмды немесе ПГС-ты жаяужол тақтасын өндіретін цехтар пайдаланады. Отырғызатын шұңқырға топырақты сепкеннен кейін, оны суға толтыра алу үшін отырғызылатын шұңқыр көлеміндей қуыс жасалады. Жасалған қуыстарды кем дегенде 30-45 күн суару керек. Топырақты дайындау мерзімі неғұрлым ұзақ болған сайын, оның қасиеті де соғұрлым жақсарады. Суаруды күн сайын емес, отырғызатын қуыстағы топырақтың кебуіне қарай суарады. Осылайша, уақыт өте келе топырақтың қасиеті өзгереді. Топырақ борпылдап, дренаждық қасиеті жақсарады, органика пайда болады. Ол жерге қандай да болмасын шөптердің өсіп, жәндіктердің пайда болғаны байқалады. Осы факторлардың барлығы топырақтың отырғызуға дайын екендігін көрсетеді. Жоғар