Қазақтың көне ыдыстары туралы ғылыми жоба, 3 сынып

Мардан Байділдаев атындағы №232 орта мектебінің

3 «а» сынып оқушысы Марат Ақбереннің

«Қазақ халқының көне ыдыстары»

тақырыбындағы ғылыми жоба

Аңдатпа

Мақсаты:

-Бүгінгі таңда салт-дәстүріміздің үлкен бір саласы-қол өнерді үйреніп , болашақта осы үрдісті үзбей жалғастырып, , ғасырлар бойы сақталып келе жатқан ата-бабаларымыздың көне ыдыстарын дәріптеу. Олардың шығу және жасалу жолдарына түсінік беру арқылы халқымыздың бай мұрасына сүйіспеншілік сезімін тудыру.

Болжам: Кез-келген дамыған мемлекет өз өнеркәсібін, экономикасын, әлеуметтік жағдайын арттыру барысында орта және шағын бизнеспен бастау алғаны белгілі, Ал мұндай істермен айналысуға біздің мемлекетіміз бүгінгі күні үлкен мүмкіндіктер ұсынуда. Менің ойымша жан-жақты дамыған тұлға қазақ халқының ертеден келе жатқан қолөнерін , оның ішіндетеріден әртүрлі табақ-ыдыстар жасаудың небір технологиясынжете меңгеріп, оны халықтың күнделікті өмірде, тұрмыста тұтынуға қажетті зат болатындай тауар жасай білсе, бүгінгі нарық заманында ол өзінің де мемлекетіміздің де әлеуметтік саласын едәуір дамытуға, экономикасын артуына мүмкіндік берер еді.

Кіріспе

Халқымыздың тарихи-мәдени мұраларының түрлері сан алуан. Солардың қай-қайсысы да адамға, соның игілігіне қызмет етуге бағытталған.

Қазақтардың тұрмысында қолөнер ерекше орын алған. Әйелдер киіз басып,кілем,ши тоқып, киім тіккен. Еркектерге қару-жарақтар, үй жиһаздарын,ыдыс-аяқ, әртүрлі құрал-жабдықтар басқа да бұйымдар жасаған..

Жұмыстың мақсаты:

Бүгінгі таңда салт-дәстүріміздің үлкен бір саласы-қол өнерді үйреніп, болашақта осы үрдісті үзбей жалғастырып,ғасырлар бойы сақталып келе жатқан-ата-бабаларымыздың көне ыдыстарын дәріптеу. Олардың шығу және жасалу жолдарына түсінік беру арқылы халқымыздың бай мұрасына сүйіспеншілік сезімін тудыру.

Жоғарыдағы мақсатқа жету үшін міндеттер жіктеледі:

-Көне ыдыс түрлері жайлы мәліметтер жинақтау;

-Жинақталған мәліметтерді сұрвптау;

-Бүгінгі таңда ыдыс-аяқтардың күнделікті өмірде қалай қолданылатыны төңірегінде ой топшалау.

-Салыстыру

Негізгі бөлім:

Қазақ халқының көне ыдыстары

Қазан-басқа ыдыстарға қарағанда қазақ өмірі мен мәдениеті алатын орны мүлде жоғары.Өйткені ол күнделікті тіршілік құралы. Қазақ дастарқанына түсетін тағамдардың барлығы да ең алдымен осы қазаннан өтеді.Халық жай ғана қазан демей «қара қазан»деп қастерлеп айтады. Қазан шойыннан жарты шар үлгісінде құйылады., ұстауға қолайлы төрт құлағы болады.Сыйымдылығына қарай көлемі әр түрлі болады. Ең үлкенін он екі қарыс қара қазан немесе тайқазан дейді. Қазан кәдімгі үш бұтты ошаққа немесе жерошаққа асылады. Бетіне қақпақ жабылады.Көшпелі елде қазан қарамас үшін оған қалың кенеп, киізден арнаулы қазанқап жасалады.Оттан көтеріп алғанда қол күймес үшін және күйе жақпас үшін тұтқыш қолданылады. Қазан тоқшылық пен берекенің, ырыс-несібесінің айғағы, қасиетті киелі ыдыс. Ұлттық әлеуметтік тарихи оқиғаларда да қазанның алатын айрықша орны бар. Қазанын сындыру-отбасын ойрандатудың , қазанын төңкеру- аштықтың, масқаралаудың белгісі.Мысалы, «жеті жарғыда» өлім жазасына бұйырған адам жеті айып төлеп құтыла алады. Оның біріншісі-қара қазан төлеу.Сол сияқты Абылайхан Көкшетаудан көшкенде арғын Бекболат бидің қуып келетінін біліп, өз қара қазанын жұртына тастап кетуінде үлкен философиялық ой, тоғам бар еді

Қазақтың мал терісінен жасалған ыдыстар

Саба. Қымыз құюға арналған, ел ішінде кең таралған кәделі ыдыстың бірі.Ол жылқы терісінен жасалады. Сабаны жасау үшін терінің түгін жидітіп, сыпырып, көк етінен алынып, тазартып, илейді. Дайын теріні талдың қабығымен бояйды. Сонан соң әр кім өзіне қажетті сыйымдылық мөлшерде төрт бой етіп пішіп, түбін кең, аузын тарлау етіп шуда жіппен тігеді.. Жоғары байлау үшін саба аузына жіп тағады. Осылайша саба дайын болғаннан кейін ішін жуып-шайып айран құйып бірнеше күн қояды., қырып алып жағады. Мұны құрымдау дейді.Оны қайтадан майлап, арша, тобылғы немесе қайың қабығының түтініне ұстайды. Мұны ыстау дейді.Ысталған тері берік болып,құрт-құмырсқа түспейді.Ыстың дәмі мен иісі құйылған қымызға шауып, оның сапасын арттыра түседі.

Жылқы терісінен сыйымдылығы 5-10литрлік шағын ыдыстар да жасайды. Оны торсық дейді. Бұл сусын құюға арналған тері ыдыстың местен кішірегі.

Сабадағы қымызды пішу үшінпіспек қолданылады. Піспектің басы дөңгелек ағаштан жасалып, оның ұзын, түзу сабы болады.Сабаның қолға ұстайтын жерін күміспен, сүйектен әшекейді.

Сабаның үлкен, кішісі де болады. Оның астына қою үшін ағаштан сәкі жасалады да оны саба аяқ деп атайды.

Бұрынғы кезде асқа, тойға, салтанатқа саба менқымыз, малдан сойыс апаратын болған. Бұл үлкен құрметтің, мырзалық,байлықтың белгісі деп бағаланған.

Ағаштан жасалатын ыдыстар.

Табақ-ет салынатын ағаш ыдыс. Мұны емен, қайың сияқты кепкен қатты ағаштарды әуелі қайнатып алып шабады.Іші шұңғылдау, жалпақ ернеулі, жиекті, дөңгелек, ағашықалыңдау болып жасала береді.Үлкендерін сыйлы адамдарға бас табақ ретінде тартады, табақ шарадай безендірілмейді, тек ағаштың өзінен ғана жасайды. Көбінесе ет тағамдары салынатындықтан тазартаға,…