Ауылымның тарихы тұнған шежіре таныстырылымы 4 сынып

« Ауылымны ң тарихы- тұнған шежіре!»

« Жасаған Ие осы бір құлазыған былайғы дүниені шектен шыға таңдандыру үшін жаратқандай . Қиялда ғана болатындай қиян өлкеге көкте самғамасаң, жер бетімен жылжып , ғұмыры жете алмайтындайсың . Бұл- менің өлкем! Менің маңғаз Маңғыстауым! »

Әбіш Кекілбаев

Маңғыстау ауданы

Маңғыстау ауданы облыстың орта тұсынан солтүстікке қарайғы бөлігін алып жатыр . Географиялық картада , бұл ең алдымен Бозашы түбегі мен Таулы Маңғыстау өңірлерін , оған іргелес жатқан жерлерді , сондай-ақ солтүстік-батыс Үстіртті қамтып жатыр . Терістігіндегі Мұрыншық (Бұрыншық ) мүйісінен, күнгейінде Қарақияның солтүстік-шығыс кемеріне және мұнайлы Жетібайға дейін , батысында Үдектің құдығы мен Ащыбас-Шаттан , шығысында үстірттік қазақ-қарақалпақ шекарасына дейін созылып жатқан әкімшілік ауданның жер аумағы – 4 701 832 гектар.

Құрылу тарихы

Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің 1928 жылдың 3 қыркүйегіндегі « Қазақ Автономиялық АССР-да аудандандыру туралы » №743 қаулысы бойынша құрамында 6 ауданы бар орталығы Ойыл селосы болатын Адай округі құрылды . Осы алты ауданның бірі – орталығы Форт Александровск қаласы болатын Маңғыстау ауданы . Осы кезден бастап бұл күн Маңғыстау ауданының құрылған күні деп аталып келеді (ҚР ОММ, 29.01.2008 жылғы №05-10/19 хаты негізінде ) .

Жаңа құрылған ауданның алғашқы ұйымдастыру бюросының төрағасы болып Қойсары Сарғожаев сайланды . Кейін 1929 жылы Мақанов жұмыс атқарды . 1931 жылы Беркімбаев , 1930, 1932-1934 жылға дейін аудандық Кеңес атқару комитетінің төрағасы С.Жиенбаев , одан кейінгі 1935-1938жылдары аралығында төраға болып Әлиев , Чапаев, Төралиевтер жұмыс жасады . Ал партиялық басшылық жұмыстарында 1928 жылы Сағындықов , 1929 жылы Тастайбеков , 1930-1932 ж.ж. Баймұханбетов, 1933 жылы Сүйінұлы , 1934-1937 ж.ж. Д.Хангереев , 1937 жылы Өтепбергенов , одан кейін Ғ. Жұмағалиевтер қызметтер атқарды .

Аудан орталығы Жыңғылды селосында болды делінгенімен кейіннен табылған құжаттарда көрсетілгендей, заңды түрде аудан орталығын кезінде 1940 жылдың 4 сәуіріндегі Еңбекшілер депутаттары Гурьев облыстық Кеңес атқару комитетінің шешімі бойынша Таушық поселкесінің солтүстігіндегі 4-5 шақырым « Доллопо » жері таңдалған . Сонымен аудан орталығы 1939 жылдың аяғынан 1941 жылдың басына дейін кейбір құжаттар жүзінде Жыңғылды болды . 1941 жылы жаңадан салынған « Социалистік қалашықтағы » ( Соцгородок деп аталды ) ғимараттарға барлық әкімшіліктер келе бастады да, ресми түрде аудан орталығы Таушық поселкесі болды . 1941 жылдың басында аудан орталығы Таушық поселкесіне толықтай келіп орналасты .

Маңғыстау ауданында елуінші жылдардың ортасында қой саны жедел қарқынмен өсірілді . Нәтижесінде, Гурьев облысына – 40 000, Ақтөбе облысына – 70 000 қой сатылса , Ресейдің Орск қаласына жыл сайын 40-50 мың қой етке тапсырылып отырған . Сол жылдары Маңғыстау ауданы мал басы саны мен оның өнімін өндіруде облыс бойынша бірінші орында болды . Ауданда жылқы шаруашылығын дамыту , оның ішінде « Адай » жылқысын асылдандыру да сол жылдары алғаш қолға алынған болатын .

1957 жылы Маңғыстау ауданының әр түрлі сала бойынша республикалық , облыстық дәрежедегі 16 Ауыспалы Қызыл Туға ие болғаны тарих беттерінде жазулы .

1960 жылдардың басында өлкеміздің жаңадан түлеуіне , мұнай-газ кеніштерінің , басқа да байлықтардың ел игілігіне келуіне байланысты « Мақат – Маңғышлақ » темір жолы тартылды . 1966 жылы Маңғыстау ауданының орталық белдеуі болып табылатын Шетпе поселкесі үстімен тартылған темір жолдың пайдалануға берілуіне байланысты аудан орталығы Шетпе поселкесіне көшірілді . Бұл кезде аудан көлемінде 2 поселке, 12 ұжымдық шаруашылық болатын .

Бүкіл республика экономикасының күре тамырына қан жүгіртіп отырған « қара алтынның » өлкеміздегі байлығының арқасында өнеркәсіптің сан алуан түрлеріне өзінің локомотивтік рөлін барған сайын айқындай түсті . Соның арқасында елді мекендерге таяу кен орындарына жол тораптары салынды . Электр желілері мен су құбырларының тартылуы көптеген көкейкесті мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызды . Нәтижесінде «Қызыл құм – Қаламқас» су құбырының пайдалануға берілуімен « Тұщықұдық – Шебір – Қызан » елді мекендерінде ауыз су проблемасы 20-30 жыл бойына шешіліп келді . Осы су құбырының сапасыздығы мен барған сайын судың тартыла бастауына байланысты бұл құбырлар жұмысын тоқтатып , «Волга – Өтес – Қаламқас » құбырын пайдалану мүмкіндігіне қол жетті .

Аудан аумағынан өндірілуі жеңіл құрылыс материалдарының мол екендігі ескеріліп , 1968 жылы Шетпе жерінен қиыршық тас өндіру зауыты ашылып , жұмысқа кірісті . 1977 жылдың күзінде Қызылтұран ұлутас карьері ашылып , жылына 20-25 мың текше метр құрылыс материалын өндіру жоспарланып , бар мүмкіндігінше жұмыс жасады . Аса құнды құрылыс материалдарының бірі – шебіндік тас зауыты болды . Қ.Мұнатовтың бастамашылығымен « Мырзабек Алтын Тас групп» АҚ өз жұмысын 1997 жылы бастады . Бүкіл акционерлік қоғам мен оның бөлімшелерінде жұмысшы , қызметкерлердің 60 пайыздан астамы жергілікті тұрғындарды құраса , мекеме өз кезегінде аудан бюджетінің көтерілуіне септігін тигізді .

Кен орнының құрылымы 1974 жылы белгілі болды , іздестіру-бұрғылау жұмыстары 1976 жылы басталып , сол жылы кен орны ашылды . Қаламқас мұнай-газ кен орны өзі қарайтын « Маңғыстаумұнайгаз» акционерлік қоғамының жалпы мұнайының 70 пайызын өндіретін ірі кенорны . 1979 жылдың 2 наурызында Қаражанбас газ-мұнай кен орнымен бірге өз алдына « Комсомолскнефть » мұнай-газ өндіру басқармасы болып құрылды . Ол атау 1992 жылы « Қаламқасмұнайгаз » өндірістік басқармасына өзгертіліп , кен орны өз төл атауын иемденген . Кен орны 1980 жылдың 2 қарашасында алғашқы миллион тонна мұнайын өндірсе , одан 25 жыл өткен соң 2005 жылдың 6 маусымында 100 миллионыншы тонна « қара алтынын » өндіруге қол жеткізді . Ал бүгінгі күнге дейін 118 миллион тоннадан астам мұнай өндіріліп , ел байлығын еселеп отыр .

Жұмбақ жайлап , аңыз өрген – Маңғыстау!

Маңғыстау үш қиянның өрген жері . Жерленбей жеті жұрттың кеткен жері . Атамыз Адай мекен еткен жері , Той қылып « Адай » туын тіккен жері .

Маңғыстау – ер Бекеттің туған жері , Кетіріп кіндік қанын жуған жері . Кіндігін Қожа молда қолымен кесіп , Тамырын тарамыспен буған…