Балаларда экологиялық мәдениет қалыптастыру баяндамасы

«Балалар бойында экологиялық мәдениеттіқалыптастыру жолдары»

Тасимова Әселхан Амангелдіқызы.

Атырау облысы, Индер ауданы, Елтай ауылы, «Қызғалдақ» мектепке дейінгі бөбекжайының тәрбиешісі.

Табиғат адам баласын дүниеге келтіріп,

бойындағы бар махаббат мейіріміншұғылалы шуағын жүрегімізде ұялатқан- АнаМ.Жұмабаев

Қазіргі кезде әлемдегі экологиялық жағдай адамның көзқарасымен мінез –құлқының өзгеруін талап етеді. Осы талаптардың бастысы – жер бетіндегі барлық тірі ағзалар сияқты, адам да биологиялық түрлерінің бірі болып саналады. Ол басқа ағзалар мен бірдей ғаламшарда өмір сүреді.

Бүгінгі балалар - болшақ ересек адамдар. Олар осы уақыттан бастап

жер бетіндегі табиғат ресурстарымен шектеулі екендігін түсінуі керек.

Табиғат жеке тұлғаның қалыптасуына, оның ойының дамуына және эстетикалық, еңбек, дене шынықтыру тәрбиесіне зор ықпал етеді. Біздің балаларымыздың қандай болып өсетіні бізге ғана байланысты. Біз табиғаттан тек алуды, пайдалануды ғана үйретпей, сонымен қатар оған қамқор болуды, оны күтіп аялауды, оның байлықтарын барынша көбейтуді үйретуіміз керек. Сол себептен табиғатқа деген дұрыс қарым –қатынастың қалытасуын балалық шақтан бастау қажет. Адам кішкентайынан бастап табиғатты тануды, сүйюді үйренуді, қамқорлық жасауды, саналы түрде пайдалануды үйренуі тиіс. Баланың сәби кезінен экологиялық мәдениеттілік пен экологиялық санасын тәрбиелеу – осы мәселелердің шешілу жолдарының бірі болып табылады.

Баланың айнала қоршаған табиғатқа қызығушылығын ескере отырып, экологияға деген сүйіспеншілік, қорғаушылықты тәрбиелеу керекпіз.

Ең маңыздысы біздің табиғатты сүюіміз және соны балаларға жеткізуіміз, біз та-биғатсыз өмір сүре алмайтынымызды балаға түсіндіру. Қазіргі таңда балалардың дамуында экологиялық біліктілікті арттыруда жаңа технологиялардың маңызы ерекше. Экологиялық тәрбие адамгершілік тәрбиесімен өте тығыз байланысты. Әсемдіктен сусындау, оны қабылдау, түсіне және сезіне білу адамгершілік негіздерді қалыптастыруға көмектеседі.

Оның міндеттері күрделі де сан алуан. Экологиялық тәрбие балалардың сезімдері мен санасына ықпал жасап, көзқарастары мен нанымдардың орнығуына жәрдемдесе отырып, оның дүниетанымын қалыптастыруға елеулі үлесін қосады. Тіпті балаларға табиғаттағы адамдар еңбегінің маңыздылығын көріп, бағалауды үйретеміз. Экологиялық біліктілік арқылы ұжымдық, топтық, жеке қабілеттерді ашуға болады. Жалпы экология барлық оқыту – тәрбиелеу үрдісімен байланысты.

Мектепке дейінгі мекемелерде балаларға экологиялық тәрбие берудің маңызы зор. Өйткені, табиғаттың таңғажайып құбылыстарымен таныстыру, олардың мән-мағынасын ұғындыру арқылы жас жеткіншектерді жан-жақты тәрбиелеу нақтырақ айтқанда баланың қабылдауын, зейінін, ойын, тілін дамытудың басты құралы болып табылады. Балалардың дамуында экологиялық тәрбиенің маңызы ерекше орын алады.

Экологиялық тәрбие мен білім беру – қазіргі таңдағы айқын бағыттардың бірі.Экологиялық мәдениеттілікке тәрбиелеу неғұрлым ерте басталса, соғұрлым оның болашағы зор болмақ. Баланың сәби кезінен экологиялық мәдениеттілік санасын тәрбиелеу – осы мәселелердің шешілу жолдарының бірі болып табылады.

Экологиялық білім берудің басты міндеттері:- өсімдіктермен жануарларды күте білу дағдыларын қалыптастыру.- қоршаған ортада алған әсерлерін жеткізе білу, эмоциялық көңіл-күйлерін басқара білу дағдыларын жетілдіру.- қоршаған ортаны сүйе, табиғатты қорғай білуді жүйелі түрде жүзеге асыру.- табиғат пен бала арасындағы оңтайлы қарым-қатынас орнату.- адамның табиғаттағы тіршілік әрекеті және жеке гигиена жайындағы білімдерді тиімді жолдарымен жеткізу.

Осы міндеттерді жүзеге асыру үшін мынандай жұмыс түрлерін орындауға болады:

- ұйымдастырылған оқу іс –әрекеті

- халықтық педагогика үлгілері (табиғат туралы мақал- мәтелдер тиым сөздер, көркем әдебиеттер)

- мақсатты серуендеу;

- бақылау және зерттеу;

- дидактикалық және қимылды ойындар;- балалардың экологиялық білімдерін қамтамасыз ететін пәндік-дамытушы ортаны құру. (бөлме өсімдіктері,дәрілік өсімдіктер жинақ,тірі табиғат бұрышын ұйымдастыру, үлестірмелі материалдар жинақтау гербарий, суреттер жинағы.)

Экологиялық тақырып аясындағы бағдарламаны жүзеге асыра білу жолдарының бірі ұйымдастырылған оқу іс – әрекеті арқылы жүзеге асырылады. Балалар бойында экологиялық мәдениетті қалыптастыру тіл дамыту, көркем әдебиет, қоршаған ортамен таныстыру, сурет, жапсыру оқу іс –әрекеттерімен тығыз байланыста жүргізіледі.

Экологиялық тәрбие беру бағытында балаларға « Құстар, олардың тіршілігі жөнінде», « Су тіршілік - көзі», « Жабайы жануарлардың қыс мезгіліндегі тіршілігі»,«Тұз және оның пайдасы»,«Табиғат достары. Экологиялық жол сапар» тақырыптарында оқу іс –әрекеттерін өткіздім.

Білім беру саласы: «Әлеуметтік орта»

Ұйымдастырылған оқу іс –әрекеті « Қоршаған ортамен таныстыу»

Тақырыбы: « Жабайы жануарлардың қыс мезгіліндегі тіршілігі»

Мақсаты: Жабайы жануарлар қысқа қалай дайындалатыны және қор жинайтыны туралы білімдерін кеңейтіп қорытындылау, жануарлардың қайсысы ұйқыға кететінін нақтылау, жер бетінде жойылып бара жатырған жануарларға мейрімді, қамқор болу дағдыларын қалыптастыру, табиғат пен жануарлар әлеміне сүйіспеншілікке тәрбиелеу.

Методикалық әдіс – тәсілдері: түсіндіру, көрсету, сұрақ бізден жауап сізден, кейіпкерлендіріп ойнату,сұхбат алу әдісі.

1.Жүру барысы:

Балаларға қыс мезгілі туралы өлеңді оқу, қай жыл мезгіл туралы айтылғанын сұрау.

Балалар шықты далаға ,

Ойнап, күліп жүреді.

Шаналармен озады,

Аққаланы соғады.

Балалармен әр жыл мезгілінің өзіне тән ерекшеліктерін салыстыра отырып айтқызу.

2.Негізгі бөлім.

Балаларға табиғат сұлулығы мен онда мекен ететін аң құстар жөнінде айта келіп, қыс мезгіліндегі жабайы жануарлар туралы әңгіме тыңдаттым.

Әңгіме мамұнын тыңдата отырып, қыс мезгіліндегі жабайы жануардың тіршілігін балалар өздері кейіпкерлендіріп ойнату арқылы тиянақтадым.

3.Қортынды бөлім.

«Сұхбат алу әдісі»

Балалар жабайы жануарлар туралы мақал- мәтел, жұбақ, тақпақтар айтқызып оқу іс –әрекетін қортындыладым.

Нәтижесінде: табиғат пен жануар әлеміне сүйіспеншілік сезіммен қарауға, жабайы жануардың тіршілігі туралы түсінік қалыптасты.

Білім беру саласы: «Таным»

Оқу іс-әрекеті: «Экология негіздері»

Тақырыбы: «Құстар қалай ұшады?»

Мақсаты: Таныс құстар туралы білетін пікірлерін анықтау, олардың ауада ұшуға бейімдігін көрсету, ұшпайтын құстардың да болатының, олардың неге ұшпайтынын балаларға түсіндіру. Тірі табиғатқа қызығушылығын, салыстыру, талдау, қорытынды жасау біліктілігін дамыту. Барлық тірі ағзаны мұқият қорғай білуге тәрбиелеу.

Көрнекіліктер: Атрибуттар, құстардың суреті, үнтаспа, құстардың макеті.

Әдіс-тәсілдері: түсіндіру, жұмбақ шешу,сұрақ-жауап, веен диаграммасы.Жүру барысы:

Кұстар туралы жұмбақтар шешу.

Барлық құстарға не ортақ?

Олардың айырмашылықтары қандай?

Құстарда қандай қауырсындар болады?

(қауырсын-қанат, мамық қауырсын) деген сұрақтар қою арқылы балалрға салыстырмалы түрде түсінік беру.

Берілген тақырыпқа балалармен әңгіме құрап айту.

Эксперимент: екі қағаздың бірі жазық, бірі умаждалған биіктен түсуі, неге олар әртүрлі түседі?Осы эксперимент арқылы құстардың ұшатын және ұшалмайтындығын анықтауға болады.

Дүниеде ұша алмайтын құстар бар ма? Олар қандай құстар?

(пингвиндер, түйеқұс)

Бұл құстарда қанат бар ма? Олар неге ұшпайды?

(денесіне қарағанда қанаттары кіші). Балаларға ой тастау арқылы табиғатпен адамдар арасындағы байланысты анықтау мақсатында төмендегідей сұрақтар беру арқылы балалардың білімін бекіту.

Енді түсіндіріңдер, адам неге ұша алмайды?

Ал жануарлар ұша ала ма?

Ұшу үшін табиғат оларға не берді?

Бұл қабілет оларға не үшін керек?

Сұрақтар қою арқылы құстардың табиғатта орналасуы ерекшеліктерімен тіршілігімен таныстырдым.

Тәрбиенің негізгі салалары болып есептелетін адамгершілік, эстетикалық, еңбек тәрбиелерінің желісінде және халықтық педагогиканың қайнар бұлағын пайдалана отырып, балаларға табиғат құбылыстары, қоршаған орта айналадағы орта, табиғат жайындағы өлең тақпақтар мақал –мәтел ,ертегілер тиым сөздер күнделікті оқу іс –әрекеттерінде және күннің екінші жартысында қолдануға болады.

Мысалы:

Қиналып көтеріп,Өзінен ауырды.Жорғалап кетеді,Жүкшідей кәдімгі.(құмырсқа)

Бейбітшілік құсы деп,Атайды оны баша жұрт.(көгершін)

Қыста киімін тастайды,Көктемде киіне бастайды.(ағаш)

Жауынмен жер көгереді,

Батамен ел көгереді.

Су жетпейін демейді, жар жеткізбейді,

Ер жетпейін демейді, мал жеткізбейді.

Табиғат туралы тиым сөздерГүлді үзбе.Көкті жұлма,Суға түкірме.Ұяны бұзба.Құмырсқаның илеуін бұзбаТабиғат туралы тақпақтар.Табиғатты қорғау үшін бәріміз,Күресейік, бір - бір ағаш егейік.Текке отырмай, жасымыз…