Түйе туралы 4 сыныпқа арналған ғылыми жоба

Тақырыбы: «Түйе жүнінің адам денсаулығына пайдасы»

Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы «Қарашоқат ЖОББМ»КММ 3 сынып оқушысы: Нағметова Асыла АмандыққызыҒылыми жетекші: Елдизерова Нургул ТемирбаевнаБастауыш сынып мұғалімі

ПІКІР

Зерттеу жұмысының барысында жас зерттеуші Амандыққызы Асылай төрт түліктің бірі түйе жүнінің пайдасы туралы зерттеді.

Ол тек түйе жүнінің пайдасын зерттеп қана қоймай, сонымен қатар оның адам өміріне өте қажет жануар екенін, жесе тамақ, мінсе көлік, сүті өте пайдалы екенін білді.

Түйе сүтінен жасалған шұбаттың өкпе ауруына шипалы екенін, түйенің жүні әрі киім, әрі жамылғы екенін білді.

Терісінен тон, етік, сусын құятын торсық, белдік т.б жасайтынын білді.

Шығармашылық жұмысын зерттеу барысында шығармашылық қабілеттері дамып, логикалық ойлауы, ой-өрісі кеңейді.

Жас зерттеуші дарындылығын дамытуға қажетті зерттеу жұмыстарын жүргізе алатындығын көрсетті. Зерттеу барысында түрлі материалдарды қолданды.

Жас зерттеуші Амандыққызы Асылай ізденімпаздық жолында қанаты талмай, жоғары самғап белгілі бір дәрежеге жетуіне тілек білдіремін.

Жетекшісі: Елдизерова Нургул Темирбаевна

Абстракт

Зерттеудің мақсаты: Қазақ халқының төрт түлігінің бірі санаған түйенің қасиетті мал екенін, қасиетті мал деп санауының себебін білдіру. Халық емі арқылы

Осындай қасиетті жануарды төрт түліктің төресі санағанына тоқталу. Әр бір зерттеулер арқылы баланың ой толғанысын арттыру, білімге құштарлығын ояту.

Зерттеудің болжамы: Түйені жүнінің пайдасын зерттей отырып оқушының қызығушылығы оянады, белсенділігі артады. Тақырыпқа байланысты түйе жүнінің пайдасы туралы әдебиетпен ұштастыра отырып, түйенің өнімділігі жайында бизнес жоспар құруға дағдыланды.

Зерттеудің кезеңдері: 2018 жылдың қыркүйек айында тақырыпқа қатысты материалдар жинақталып, жүйеленді. Жинақталған материалдар мен жұмыс бағыты-бағдары айқындалып, жоспар құрылды.

Зерттеудің әдістері: Жұмысты зерттеу және жинақтау.

Зерттеудің жаңалығы: Түйе жүнінің болмысы жайында түрлі болжамдар қарастырылып, жан-жақты зерттелді.

Зерттеудің нәтижесі: Түйе Қазақстан жеріне бейім екенін зерттеп. Түйе жүнінің пайдасы адам баласына орасан зор екенін анықтап кестеге толтырылды.

Қорытынды: Еліміздің мал шаруашылығына аса көп мән беріліп, түйе жүнін өнімдерін түрмысқа,ем ретінде пайдалануға мемлекеттік қолдау көрсетіліп, халықаралық үлгіде экспортталып аса зор орын алса біздің мықты тұсымыз жаңа табыс көзіне айналары анық.

Абстракт

Цель исследавания:

Обяснить особенность верблюда как животное из скатоводства казахского народа.

Блогодоря народной медецине показать особенность этого животного. Через каждое исследование улучиласть стремление ученика к знанию.

Прогноз исследования: Исследуя шерсть верблюда у ученика улучается интерес и активность к учебе. Совмещая с литературой ученик готовится состовлять бизнес план насчё ползы вервлюда.

Время исследоваеия: Материали по теме собраны в сентяре 2018г

Методы исследования: Собрать исследовать ратоту.

Новости исследования: Разностранное были исследованы материалы о верблюжей шерсти.

Итоги исследования: Исследуя верблужую шерсть было доказонно, что польза шерсти для человека очень велика.

Вывод: Если больше уделять внимания к скотоводству , то это было бы лучим вариантом в процветании нашей страны

Research object

Explain about camel,why it counted the most important animal in the Kazakh life.To awake students’ interests to knowledge

Research forecast

To give more information about camel’s wool and to teach make business plan

Research period

Collect material about this theme during September in 2018 year

Research method

To explore and collect project

Research news

Look for more information about camel’s wool, explore it

Research result

To investigate that camel adapted in the Kazakhstan land.To define that camel’s wool is very important for human and fill the table

Conclusion

Pay attention on the national agriculture

Жоспар

І. КіріспеІІ. Негізгі бөлімТүйенің шығу тарихыТүйенің түрлеріТүйе жүнінің өнімдері және пайдасыІІІ. Зерттеу бөліміӘдебиетпен ұштастырылуыІҮ. Зерттеудің жаңалығыҮ. ҰсынысҮІ. ҚорытындыҮІІ. Пайдаланылған әдебиет

І. Кіріспе

Қазақ халқы ежелден мал шаруашылығымен айналысып келеді. Мал кезінде алты алаштың жесе-асы, кисе-киімі, мінсе-көлігі, жапанда-серігі болған. Біз ежелден малға жақын халықпыз. Кезінде ата бабаларымыз төрт түлікке жайлы қоныс іздеп кең даламызда көшіп қонып жүрген.

Қазақ төрт түлікті ерекше құрметтеген төрт түліктің жайымен жазда жайлауға, қыста қыстауға көшкен. Малдың еті, сүті тамақ болған, терісінен, жүнінен арқан жіптер, киіз үй жабдықтары, киім-кешек, алаша, кілем тоқып т.б. әр түрлі бұйымдар жасаған. Төрт түлік малдың сүтін және одан жасалған айран, қымыз, шұбат сияқты сусындарды халқымыз «ағарған» немесе «ақ» деп

атаған. Есен – саулығын «мал –жан аман ба» деп бастайтын қазақ үшін төрттүліктің орны бөлек. Төрт құбыласы сай болғанын қалайтын әр қазақтың тұрмысы ежелден – ақ төрт түлікпен тығыз байланысты болған. Малдың сүтін ішіп, етін жеп, терісіне тон илеп, жүнінен киім тоқыған қазақтарда төрт түлік туралы атаулар жетіп – артылады. Алайда арада заман алмасып, уақыт өткен

сайын бүгінгі жас буын осынау төл атауларды ұмытып, жаңылыстыратын болып жүр. Тірлігі малмен біте қайнасқан қазақ үшін бұл жараспас. Осы себепті біздер кейінгі жас буын осынау төл атауларды ұмытып, жаңылыстыратын болып жүрміз. . осы мақсатпен осы «Төрт түлік» туралы мәліметтерді жинау қажеттілігі түсіндік.

«Түйе малдың қасқасы»

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Түйенің шығу тарихы

Түйе – сүтқоректілер класының көнтабандылар (сірітабанды) отрядына жататын күйіс қайыратын жануар. Оңтүстік Американың таулы аймақтарында таралған түйетек (гуанако) және түйебас та (викунья) осы отрядқа жатады. Олардың денесі түйеден кіші, өркеші болмайды. Олардың қолға үйретілген қол тұқымдары тау тайлақ (лама) және кекілеш (альпака) деп аталады. Түйе латынша (Camelus) – сірі табандылар отряд тармағына жататын ірі сүтқоректі жануарлардың бір туысы. Түйелер шөлге де, аязға да, төзімді, күшті көлік малы. Түйенің екі түрі бар: қос өркешті түйе (Бактриа түйесі) - негізі

өсірілетін жерлері: Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Астрахань, Сталинград, Саратов және Чита облыстар. Бұрынғы КСРО- да мұның Астрахань түйесі, Қазақстан түйесі, Маңғол түйесі деп аталатын негізгі үш тұқымы өсіріледі. Бір өркешті түйенің көп өсірілетін жері – Қарақұм.Қоспақ түрлеріне, пайдалануына, қанына қарай: аруана, желмая, нар деп аталады. Түйенің еті мол, жүні биязы болады. Түйе ежелден шөлді-тұзды аймақтардың табиғат жағдайларына жақсы бейімделген, аптап ыстықтарда апта бойына сусыз тіршілік ете алатын бірден-бір шыдамды түлік. Соған қарамастан оларды жазда күніне 2 рет, қыста 1 рет суару қажет, тұзды-кермек суды жақсы ішеді. Қолайсыз табиғат жағдайларында азық ретінде пайдалану үшін өркешіне артық май жиналады. Кеудесіндегі, табандарындағы, шынтағындағы, тізесіндегі қажау сүйелдерінің арқасында ыстық жерде, құмда жата алады.Түйенің тағы бір биологиялық ерекшелігі - қыста қолда бағуды, сапалы азықтандыруды және қораны керек етпейді. Бірақ түйелер қырқылган алғашқы аптада өкпек желмен жоғары ылғалдыққа төзімсіз, осы мезгілде олардың жауын-шашын мен суыққа ұрынбауын қамтамасыз ету керек. Түйенің дене тұрқы ірі .Оның салмағы 450-550кг, мойны иір және ұзын. Денесінің бір жерін

түйедей безбе –салтанатың емес пе? Тебеген деп биеден безбе – қос қанатың емес пе?». Түйе түлігін қастерлеп «ұлық» деп атайды. Түйешіні «ұлық баққан» деп құрметтеп, оған көпшілік жиналған жерде төрде орын берген. Кейбір аймақтарда түйені «кәуіс» деп шақырады. Түйені алғаш жүк тасымалдау мақсатында көш көлігі ретінде үйреткен. Ерте замандардағы ел мен елдің арасындағы сауда-саттық түйелі көш керуендері арқылы жүргізілген. Тарихи деректерде Самарқан саудагерлерінің сапарға Жібек жолы арқылы 30 мың түйемен шыққандығы жазылған. Түйенің еті мол, жүні биязы болады. Түйе 30-35 жыл жасайды.

Айыр өркешті Бір өркешті

Бота

2.2 Түйенің түрлері

Түйенің сырт бейнесіне қарай екі топқа бөлінген. Олар айыр өркешті (дромедар) және сыңар өркешті (бактриан), жас шамасына карай бірнеше топқа бөлінеді. Қазақстанда қолға үйретілген айыр өркешті түйенің қолтұқымы көбірек кездеседі. Оны кейбір аймақтарда «айыр түйе», Арал мен Каспий аралығының тұрғындарының «түс түйе» деп атайды. Айыр өркешті түйенің жабайы түрі «қаптағай» деп аталады. Айыр өркешті түйенің ұрғашысын - «інген», еркегін - «бура» дейді. Айыр өркешті түйе ғылыми тілд «бактриан» деп аталады.Оның денесі ірі,салмағы 450-550килоға дейін жетеді.Қазіргі кезде айыр өркешті түйенің қолға үйретілген үш қолтұқымы бар. Олар қалмақ, қазақ және маңғол қолтұқымдары. Қазақстанда көп өсірілетін қазақтың айыр өркешті түйесі. Ол құрғақ далалы, шөл-шөлейтті жерлердің табиғи жағдайларына жақсы бейімделген. Аңызақ ыстыққа, үскірік аязға төзімдікеледі. Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстанның кейбір аудандарында өсіріледі. Сыңар өркешті түйені ғылыми түрде «дромадер» дейді. Қазіргі кезде қолда аруана деп аталатын қолтұқымы өсіріледі. Жабайы түрі жойылып кеткен. Оның жалпы аты - «нар». Ұрғашысы - «мая» немесе «аруана», еркегі - «үлек». Сыңар өрк

Түйенің қасиеті

Көшпелі қазақ шаруасының сүйікті малы – түйе. Түйенің жүні мен

терісі – киім, сүті – сусын, еті – ас. Әсіресе, түйе көш көлігі ретінде бағалы.

Ол – сиырдай емес, сирақты мал. Қыста суыққа, жазда ыстыққа төзімді,

әсіресе шөлге, аштыққа шыдамды. Түйе алпыс күн аштыққа, отыз күн шөлге

шыдайды.

Төрт түліктің ішінде түйе малын байлық ретінде де, көлік ретінде де, азық

ретінде де қатты қастерлеген. Осы малдың сақтаушы иесін «Ойсылқара» деп

атаған. Ойсылқара атауы ұғымдық жақтан түйе деген мағынаны

білдіреді. Қазақтар түйенің жүнінен түйе жүн шекпендер киген, ол жеңіл әрі

жұмсақ сырт киім болған. Түйенің күштілігі, жүйріктігі, шыдамдылығы

сияқты түрлі қасиеттері бар, соған орай оны түрліше атайды (желмая, нар,

аруана, жампоз, үлек, нарқоспақ т.б.). Тіпті түйенің шудасын да, қайнатып,