Бастауыш сыныпқа арналған мақалалар жинағы

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН MINISTRY OF EDUCATION AND SCIENCE OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN

ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ЮЖНО-КАЗАХСТАНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ

УНИВЕРСИТЕТ SOUTH KAZAKHSTAN STATE PEDAGOGICAL UNIVERSITY

«Тәуелсіздік және тарихи тұлға» атты Тәуелсіздіктің 30 жылдық мерейтойына және Абылай ханның 310

жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция

жұмысының ҒЫЛЫМИ МАҚАЛАЛАР ЖИНАҒЫ

СБОРНИК НАУЧНЫХ СТАТЕЙ международной научно-практической конференции посвященный 30-летию независимости и 310-летию Абылай хана

«Независимость и историческая личность»

А COLLECTION OF SCIENTIFIC ARTICLES

international scientific and practical conference dedicated to the 30th anniversary of independence and the

310th anniversary of Abylai Khan "Independence and historical personality»

І том

Шымкент – 2021

ӘОЖ ББК Б

Ұйымдастыру алқасының төрайымы

Сугирбаева Гулжан Даулетбековна - ОҚМПУ ректоры

Ұйымдастыру алқасы: Исабек Баршагүл Қашқынқызы Бегалиева Рауан Нармаханқызы

- т.ғ.к., доцент - п.ғ.к., доцент м.а Анарбаев Қайрат Сапарханұлы -т.ғ.к Оразбаева Эльмира Бейсенбайқызы - ф.ғ.к., аға оқытушы Нұрпейісов Нариман Жұмашұлы - ф.ғ.к Ибашова Альмира Байдабековна - п.ғ.к., аға оқытушы Cаулембаев Алтынбай Тагабаевич - г.ғ.к.,аға оқытушы Тұрысқұлов Өмірәлі Жүсіпұлы - п.ғ.к., доцент Байбатшаева Айдайқыз Еркінбекқызы -п.ғ.к., доцент м.а «Тәуелсіздік және тарихи тұлға» атты Тәуелсіздіктің 30 жылдық мерейтойына және Абылай ханның 310 жылдығына арналған халықаралық ғылыми- тәжірибелік конференция жұмысының ғылыми мақалалар жинағы. - Шымкент: «Оңтүстік Полиграфия» баспасы, 2021. – бет Сборник научных статей международной научно-практической конференции посвященный 30 - летию независимости и 310-летию Абылай хана «Независимость и историческая личность» «Оңтүстік Полиграфия»: - Шымкент, - 2021. – стр. А COLLECTION OF SCIENTIFIC ARTICLES international scientific and practical conference dedicated to the 30th anniversary of independence and the 310th anniversary of Abylai Khan"Independence and historical personality» Оңтүстік Полиграфия":- Shymkent, - 2021. - p. ISBN Жинаққа Қазақстандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері ендірілді. Б

ӘОЖ

ББК ISBN

© Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті, 2021

АЛҒЫ СӨЗ

Сүгірбаева Гүлжан Дәулетбекқызы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің ректоры,

тарих ғылымдарының кандидаты. Өркениетті қоғам құруға бет алған жұрттың бәрі де алдымен өзінің тарихи тамырын, географиясын танытып, тарихи жадын қалпына келтіруге күш салады. Қазақ тарихы осы күнге дейін отаршылдардың еркінше бұрмаланып келді. Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық құндылықтар бүркемеленіп,оның орнына жасанды, қазақ менталитетіне жатпайтын рухани өлшемдер орнатылды. Осының салдарынан халық өз географиясы, тарихы туралы шындықтан адасып қалды. Ұлтымыздың ғасырлар бойы армандап, аңсаған, қол жеткізген тәуелсіздігі – мемлекетіміздің егемендік тұғырын биіктетіп, елдің іші-сыртын бүтіндеп, шекарасын белгілеп, өркениет үрдісінде өзіндік даму жолын таңдауға қол жеткізді. Халқымыздың асыл ұл-қыздары, адал перзенттері, тоталитарлық жүйенің дәуірлеп тұрған кезінің өзінде де, тағдырына арашашы болып, тәуелсіз ел болып, егенмендікке қол жеткізіп, байып-көркеюіне үлес қосуды өздеріне мұрат тұтқан. Солардың бірі – Қазақ хандығын нығайтып, үш жүздің басын бі- ріктірген, солтүстік-батысында Ресейдің, шығысында Қытайдың тырнағынан елімізді аман сақтап, жоңғар мен қалмақтың, Хиуа мен Қоқанның шапқыншылығын тойтарған көреген саясаткер әрі дарынды қолбасшы - Абылай хан. Қазақтың ұлы ханы,

ӘОЖ 94 (5) (045)

ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ДАМУЫНДАҒЫ

АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ОРНЫ Исабек Б.Қ. –Оқу және оқу әдістемелік істер жөніндегі проректор,

т.ғ.к., қауымдастырылған профессор

ОҚМПУ, Шымкент қ.

Резюме В этой статье рассматривается деятельность известного казахского хана Абылая как исторической личности, чуткого полководца и дальновидного, последовательного правителя Казахского ханства, сыгравшего важную роль в его дальнейшем развитии. В работе дана оценка дипломатической мудрости Абылай-хана, проявленной к двум империям – России и Китая, сумевшего сохранить оптимальный вариант отношений между ними, раскрывается также его внутренняя политика.

Summary This article focuses on the activities of the famous Kazakh khan Abylai as a historical figure, responsive military leader, farsighted and consistent ruler of the Kazakh Khanate, which played an important role in its further development. The paper assesses the diplomatic wisdom of Abylai Khan, manifested in two empires - Russia and China, who managed to save the best relations between them, where were developed its internal policies.

Азаттықтың арқасында тарихи тамырымызды танып, тарихи жадымызды қалпына келтіруге мүмкіндік алдық. Бұрмаланған жерлері қайта қаралып толықтырылуда. Елдің елдігін, ұлттың болашағын сақтап, халықтың қамын жеген ұлы бабаларымыздың өмір жолдарын зерттеп білуге көңіл қоя бастадық. Солардың бірі XYIII ғасырда ел басына күн туған қиын кезеңде қазақты жауға қарсы жұмылдырып, талай шайқастарда ерлігімен көзге түскен қолбасшы, көреген дипломат, кемеңгер тұлға - хан Абылай.

Абылай (шын есімі Әбілмәнсүр) шамамен 1710-1711 жылдары дүниеге келген. Абылай Қазақ хандығының негізін қалаған Жәнібек ханның тоғызыншы ұлы Жәдіктен тарайтын әулетке жатады, әкесі сұлтан Уәли (Көркем Уәли), атасы - сұлтан Қанішер Абылай, арғы бабасы – атақты Салқам Жәңгір. Әке-шешесінен ерте айырылып, көп қиындықты бастан кешірген. Күн көру үшін өзін Сабалақ деп таныстырып, тегін жасырып, мал бағып, өз еңбегі мен ақыл-парасаттылығының, батыл қимылының нәтижесінде жоғары лауазымға жеткен.

Халық эпосы, жырлар, қиссалар, мақал-мәтелдер мен ауыз әдебиетінің өзге де көптеген үлгілерінен Абылай хан хақындағы тарихи шындықты көруге болады. Осыларда оның тұлғасы даңқты қолбасшы, халқымыздың қорғаны, панасы, көсемі болып сипатталған. Абылай туралы оның ақылшы-кеңесшісі болған Бұқар жырау жырларында көп кездеседі. Ол өз толғауларында Абылайдың балалық шағындағы ауыр күндерін, оның барлық атақ пен даңққа бойындағы қасиеттерінің ұшталуына халықтың қолдауының арқасында жеткенін айтады. Үмбетей, Тәтіқара, Ақтамберді жыраулар толғауында да Абылай атына, оның батырларына айтылатын мадақ Бұқар өлендерімен сарындас келеді [1].

Ресей патша өкіметінің саяси идеологы А.И.Левшин 1832 жылы жазылған кітабында Абылайдың парасаттылығына, ақыл-ой даналығына, тапқырлығына оң баға беріп, ірі тарихи тұлға ретінде таныған [2,254-б.].

Абылай хан туралы зерттеуде шөбересі ғалым Шоқан Уәлихановтың жинастырған материалдарының алатын орны ерекше. Оның XIX ғасырдың 60-жылдары жазған "Абылай" атты мақаласы бар. Ол негізінен айбарлы да ақылды хан жөніндегі тұңғыш ғылыми еңбек болып саналады. Абылайды Шоқан Уәлиханов жазғандай қазақтар «ұлы істер атқару үшін Алланың өзі жіберген елшісі, әруақ иесі деп ұққан... » [3,6-б.].

"Абылай есімі - тарихымыздың ескерілмей, қалтарыста елеусіз жатқан беттерінің бірі. ХІХ ғасырдың coнау 60-жылдарында Шоқан Уәлиханов жариялаған "Абылай" деп аталатын шағын ғана мақаладан басқа, күні бүгінге дейін бұл тұлға жөнінде жазылған бірде-бір зерттеудің болмай келуі өкінішті-ақ", - деп жаза отырып, тарихшы-ғалым Р.Б. Сүлейменов кеңестік дәуір кезінде-ақ Абылай хан туралы зерттеуін тайсалмай бастаған еді. Соның дәлелі Р.Сүлейменов пен В.Моисеевтің «Из истории Казахстана XVIII века» деген кітабының алғашқы аты «Абылай» болатын. Бірақ сол кездегі билік басындағылар шығарма хан

Абылайдың атымен аталуы тиіс емес деп, еңбектің атын өзгертті. Иван Грозныйға, Петр І-ге арнап іргелі монография жазуға болғанда, неге қазақтың ұлы ханы Абылайға арнап еңбек жазуға болмайды деген талпынысы мен тұлғаның тарихи оқиғалар барысындағы қызметін түсіндіруге жасаған әрекетінің нәтижесінде тарихшылардың қолы жеткен нәрсе кітаптың атынан соң жақшаның ішіне «Абылайдың ішкі және сыртқы саясаты» деп жазуы болды [4].

1991 жылы 2 тамызда Көкшетауда хан Абылайдың туғанына 280 жыл толуына арналған республикалық конференцияда жасалған ғалымдардың баяндамалары кейін арнайы жинақ болып, басылып шықты [5].

Абылай Қазақ даласына шығыстан Жоңғар хандығы, Циндік Қытай агрессия жасаған, солтүстіктен Ресей империясы, оңтүстіктен Орта Азиялық хандықтар көз салған қиын да күрделі заманда өмір сүрді. Ол жорықтарда алдыңғы қатардағы жауынгер боп қатысып, ерліктерімен еленіп, халықтың құрметіне бөленді.

Шындығында, Абылай өмір сүріп, елінің азаттығы жолында жанкештілікпен арпалысқан XVIII ғасыр қазақ елінің басына қара күн туып, құрып кету қаупі төнген, халқымыз «Ақтабан шұбырындыға» ұшырап, «Елім-айлап» күңіренген зар заман екені бүгінде әркімге аян. Сол кезде солтүстіктегі алып көршіміз Ресей барынша күшейіп, бүкіл Сібірді бауырына басып, Қазақ жерін жан-жағынан құрсаулай қысып, батыста Еділ мен Жайықты, солтүстікте Ор мен Тобыл, шығыста Ертіс өзендерінің бойын иемденіп, берік орнығу үшін Омск (1716 ж.), Семей (1718 ж.), Павлодар (1720 ж.), Өскемен (1720 ж.) бекіністерін салып, ішкерілей еніп келе жатты.

Абылай 1740 жылы Орынборда Ресеймен бодандық шартына қол қойғанмен, 50-80- жылдары Қытай мен Ресей империясының арасындағы қарама-қайшылықтарды пайдаланып дербес мемлекет үшін күресті. Абылай хан екі империялық мемлекетпен де байланысты үзбей, сол кез үшін сыртқы саясатта бірден-бір дұрыс бағыт ұстанды. Бұл Абылай ханның сыртқы саясатындағы ірі жетістігі еді. «Абылай ыңғайына қарай біресе орыс үкіметіне, біресе Қытай үкіметіне бағыныштымыз деп жүрді. Ал, шын мәнінде тәуелсіз саясат жүргізді», - деп жазады орыс тарихшысы А.И. Левшин.

ХҮІІІ ғасырдың 50-жылдарында жоңғар феодалдарының арасында алауыздық туғанда, Абылай жоңғардың қарама-қарсы топтарының көмек сұрайтын адамына айналады. Дауаци мен Әмірсана екеуі біріге отырып, Лама Доржимен соғысады. 1751 жылғы соғыс барысында Дауаци мен Әмірсана жеңіліп қалып, қазақ хандығына келіп, Абылайды паналайды. Енді екі елдің арасындағы қарым-қатынас қайтадан шиеленісе түседі. Лама Доржи 1751-1753 жылдары қазақ хандығына қайта шапқыншылық жасады, Абылай бастаған қазақ әскерлері Лама Доржидың әскерімен соғысты. Жоңғар билеушісі Абылайдан Дауаци мен Әмірсананы дереу қайтаруды талап етті. 1752 жылдың күзінде Абылай Ұлытауға үш жүздің басшы өкілдерін жинап кеңес құрды. Жиында Дауаци мен оның сыбайластарын жоңғарларға қайтарып беру керек пе, әлде бермеу керек пе деген мәселені күн тәртібіне қойды. Бірақ ел басшылары, оның ішінде Әбілмәмбет хан да бар, Малайсары да бар, барлығы елді тағы да титықтатуы мүмкін жоңғар шабуылынан сескеніп, қашқындарды қайтарып беруді қолдады. Алайда, кеңеске қатысушылардың көпшілігі Абылайды жақтап, Дауаци мен Әмірсананы ұстап бермеуге шешім қабылдады. Ұлы ханның мұндай шешімге келуі болашақта бұл мәселе қазақтар үшін пайдалы екендігін білгендігінде

Мәслихатта Абылайдың ұсынысының өтуі, жоңғарлармен қақтығысқа әкеп тіреді. Қазақ әскерлерін Абылайдың өзі басқарып, жауға бірнеше дүркін соққы беріп, біраз қалжыратып та тастайды. 1753 жылдың 12 қаңтарында Дауаци мен Әмірсана хан ордасына