Бастауыш сыныпта мәнерлеп оқуға үйрету туралы мақала

Кіріспе

Тақырыптың көкейкестілігі: «Біздің болашаққа барар жолымыз қазақстандықтардың әлеуетін ашатын жаңа мүмкіндіктер жасауға байланысты. ХХІ ғасырдағы дамыған ел дегеніміз - белсенді, білімді және денсаулығы мықты азаматтар. Бұл үшін біз не істеуіміз керек? Біріншіден, барлық дамыған елдердің сапалы бірегей білім беру жүйесі бар. Ұлттық білім берудің барлық буынының сапасын жақсартуда бізді ауқымды жұмыс күтіп тұр. Сондықтан оларға заманауи бағдарламалар мен оқыту әдістемелерін, білікті мамандар ұсыну маңызды» [1] деген Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан жолы–2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақстан халқына Жолдауында

Бүгінгі таңда бала тәрбиесіне, балаларға сапалы білім беру дәрежесіне айрықша назар аударылып отырғаны бәрімізге аян. Мектеп оқушыларын туған халқымыздың ауыз әдебиеті үлгілерінен бастап, көркем әдебиетіміздің туындыларымен сусындата алсақ қана жасөспірімнің жан дүниесін жадырата аламыз. Туған әдебиеттің қайнарынан сусындап, ой-өрісі ұшталып, көркемдік әлеміне құштар болып өскен әрбір шәкірт дүниежүзі халықтары әдебиетінің, мәдениетінің арғы-бергі тарихын игеруге, оқып үйрене түсуге ынтызарлықпен ұмтылары анық. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап, жас жеткіншектерді әсемдікке, ойлылыққа, адамгершелікке тәрбиелеуде көркем шығарманы өз дәрежесінде оқытудың тәрбиелік мәні өлшеусіз.

Ғылыми жаңалығы. Оқушының өзін жеке тұлға деп сезінуін қалыптастыра отырып қызығушылығын арттырудың маңызы зор екені айқындалды, оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыруда қолданылатын әдіс-тәсілдер нақтыланып, олардың түрлері, қолдану жолдары белгіленді.

Курстық жұмыстың тәжірибелік құндылығы. Зерттеу нәтижелерiн гуманитарлық бағыттағы оқу орындарының «Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі» мамандығының арнайы пәндерiн оқыту тәжiрибесiнде қолдануға болады.

Зерттеу жұмысының мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларын мәнерлеп оқуға үйретудің әдістемелік жүйесін ұсыну.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

- Бастауыш сынып оқушыларын мәнерлеп оқуға үйрете отырып, тілін дамыту;

-Шағын көлемді көркем шығарма түрлерін мәнерлеп оқуға үйрету арқылы бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын байытудың жолдарын анықтау.

Зерттеу нысаны - бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту үдерісі.

Зерттеу жұмысының теориялық және әдістемелік негізі. Көркем шығармаларды мәнерлеп оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының оқу дағдысын қалыптастырудың мазмұны, түрлері мен әдістері.

1 Ана тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларын мәнерлеп оқуға үйрету жолдары

1.1 Оқушылардың мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастыру

Мәнерлеп оқу материалы бойынша алдын-ала жүргізілетін жұмыстар. Бастауыш сыныптардағы оқу сабағының басты міндеті – оқушыларды кітаппен жұмыс істеуге үйрету, оқуға деген құмарлығын арттыру. Бастауыштың 1-сыныбынан бастап, әлі сауат ашу кезеңінің өзінде, мұғалім балаларға лайықты суретті кітапшаларды көптеп әкеліп, ішінен қызық жерін жатқа айтып, кейбір қысқа ертегілерді оқып береді. Егерде, мұғалім оқылатын мәтінді мүмкіндігінше мәнерлі де әуезді оқыпәңгімелеа беріп отырса, бала ықыласына ерекше әсер етеді. Тезірек әріптердің бәрін үйреніп, мұғалімнің оқығанындай оқуды армандамайтын, әсерленбейтін бала болмаса керек.

Бастауыш сынып оқулықтарында оқушылардың жан-жақты білім мен тәрбие алуына арналған материалдар жеткілікті. Кітаппен жұмыс істей отырып мәтіндегі негізгі ойды ажыратуға, әрбір бөліктер арасындағы айтылған ойлардың бір-бірімен байланысын, өзгешелігін, ұқсастығын, айырмашылығын салыстыра білуге үйренеді. Айналаны қоршаған орта, Отан, туған жердің адамдарының өмірі мен еңбегі, ерлегі туралы түсініктері қалыптаса бастайды. Әрбір тақырып мазмұны арқылы саяси-идеялық, адамгершілік, эстетикалық тәрбие беріп, баланың жан-жақты дамуына әсер етеді.

Мұғалім балалар алдында оқылатын шығарманың балаларға түсінікті, әсерлі болуы үшін шығарманы күні бұрын талдап, даярлап алады. Балалар үшін күнделікті сөйлеу тілінде сан рет айтылып жүрген сөздердің өзі қиындық келтіреді. Өйткені, бастауыш сынып оқушысының психологиясын ескерсек, оларға нақтылық тән,көп нәрселер абстрактілі. Балалардың сөздік қоры аз, осы шығармаларды оқу, талдау арқылы, өз бетімен кітап оқу арқылы, айналадағы үлкен-кішімен қарым қатынас жасау арқылы жаңа сөз үйреніп, сөздік қоры біртіндеп дамиды. Сондықтан балаларға мәнерлеп оқуға ұсынылатын шығарманы жан-жақты талдап алып қана оқып береді. Оқу кезінде жоғарыда айтылған мәнерлеп оқудың барлық әдіс-тәсілдерін қолданып жеткізеді.

Ол үшін мәнерлеп оқып беруге арналған бір шығарма бойынша алдын-ала қандай жұмыс жүргізуге болатынына мысал келтірейік.

Төрт жылдық бастауыш сыныптың 3-сыныбына арналған «Ана тілі» оқулығында «Құстар айтысы» деген сыныптан тыс оқуға арналған үнді ертегісін сыныпта мәнерлеп оқуға даярлау үшін мұғалім не істер еді [2,167].

1. Балалар алдында мәнерлеп оқудың үлгісін көрсету үшін алдымен іштей бір оқып алады.

2. Мәтіннің мазмұн-мағынасына сай қай жерге логикалық кідіріс, психологиялық кідіріс, грамматикалық кідірістер жасау керегін белгілеп алады.

А) Логикалық кідірістер қойып оқуға құстардың ақылдасу сөздері, келісімге келген жерін оқу;

Ә) Психологиялық кідірістерді құсбегінің жүгіріп келе жатып ойлаған ойын, қарға мен көгершіннің сөздерін оқу кезінде қою;

Б) Грамматикалық кідірістерді тиісті тыныс белгілерінің мағыналарына қарай отырып дұрыс қоя білуді қамтамасыз ету.

3. Ертегінің ішінде балаларға түсініксіз сөздер мен сөз тіркестерін теріп жазып түсіндіру үшін сөздік жүргізу. Олар:

Құсбегі – жыртқыш құстарды аң аулауға баулып үйрететін аңшы немесе құс аулайтын адам.

Ынтымақ – бірлік, ұйымшылдық.

Жанжалдасу – таласу, керісу.

Алауыздық – бірінің айтқанына бірі көнбеу.

4. Шығарма мазмұнын мәнерлі оқу мен әңгімелеу арқылы балаларды ауызбіршілікке, ұйымшылдыққа, адамгершілікке тәрбиелеу жағына баса назар аудару.

5. Балаларды ойландыру үшін жағдаяттық сұрақ қою.

-Торға түскен құстардың айтысы неліктен басталды?

- Еркін самғап жүрген құстарды мүсәпір халге түсірген қандай жағдай деп ойлайсыңдар?

- Ақылдылық кімге тән екен?

6. Ертегіде оқиға, іс-әрекет, кейіпкерлер бар. Сондықтан оқушылар шығарманы оқып талдағаннан кейін мұғалімнің көмегімен бөліктерге тақырып немесе ат қойып жоспарлатуға болады.

Құстар айтысы

Жоспары:

1) Торға түсу

Құстардың ақылдасуы

Құстар аспанда

Құсбегінің ойы

Алауыздық

Мұғалім мәнерлеп оқуға ұсынылатын әрбір тақырыпты осы тәріздес тақырып мазмұнына лайық талдап, даярланады. Сабақ барысында сыныптағы оқу сабағының әдістерімен іске асырады. Шығарманы оқушыларды қатыстыра отырып, сөйлеу партитурасын (мәнерлеп оқу нотасы) құратады.

Бастауыш сынып оқулығындағы кез келген шығарманы мәнерлеп оқу мен әңгімелеп беру – үнемі бірге, бір-бірімен тығыз байланысты. Мәнерлі оқып берілген мәтінді, мұғалім әсерлі әңгімелеп, әңгімелеу үлгісін де өзі көрсетеді.

1.2 Әр түрлі жанрдағы шығармаларды оқыту жолдары

Бастауыш сыныптың «Ана тілі» оқулығы мен «Сыныптан тыс оқу» атты оқу құралында балаларға лайықты балалар әдебиетінің небір көркем туындыларының үзінділері: ертегілер мен аңыздар, әңгімелер, өлеңдер, мысал өлеңдері кездеседі. Балалар әдебиеті қазіргі заманда өз алдына іргелі әдебиетке айналуда. Халқымыз бар ақылын, тәрбиесін өз ұрпағына көркем сөз арқылы жеткізіп отырған.

Бастауыш сыныптардағы оқу бағдарламасында көркем туындылардың үзінділері көптеп қамтылған. Ол заңды да. Мектеп оқушыларын заман талабына сай жан-жақты тәрбиелеуде көркем сөздің атқарар рөлі зор. Көркем шығармадағы кейіпкерлер, олардың іс-әрекеті, шытырман оқиғалар баланы сан қилы сезімге түсіріп, ойландырады, қуандырады, жирентеді. Кейбір көркем сөз, сөз тіркестері тіл ұшына оралып, мақал-мәтелді жаттап алады. Бас-аяғы жинақы, жеңіл де ойнақы шумақтарды сабақ үстінде-ақ жаттап алады. Сол арқылы эстетикалық лаззат алып, өз бетімен тағы да оқығысы келеді. Баланың кітапқұмарлығы басталады.

«Ана тілі» оқулықтарын талдау кезінде берілген тақырыптардың ішінде көркем шығармалардың түрлері өте көп екендігін көреміз. Мұныө өзі бастауыш сыныптарда әдеби шығармалардың өзіндік әдістемелік ерекшелігі барлығын көрсетеді. Бастауыш сыныптардың «Ана тілі» оқулығында бір шумақтан 5-6 шумаққа дейінгі өлең мәтіндері өте көп. Мұғалімдер бұл өлеңдерді талдай білетін болса ғана балалар алдында оқу мен әңгімелеу қиындық келтірмейді.

Өлеңдерді оқу мен талдау. Бастауыш сынып оқулығында берілген өлеңдердің басым көпшілігі – лирикалық өлеңдер. Лирикалық өлең автордың сан алуан көңіл-күйін, Отанға, елге, табиғатқа деген асқақ сезімін, қуанышын, сағынышын, сүйіспеншілігін білдіреді. Өлеңдң талдау кезінде оқушыға оның тек мазмұн-мағынысын жеткізумен шектелсек, көркем дүниенің көркемдігін, әсерлілігін жеткізе алмаған болар едік. Сондықтан мұғалім өлең мен көркем қара сөздің ара жігін ашып, өлең сөздің ерекшелігін, құрылысын методикалық шеберлікпен, көрнекілік жолымен салыстыру арқылы түсіндіреді.

Мәнерлі оқу үшін өлеңді талдай білу. Өлең сөздің өзге әдебиет жанрларынан ерекшелігі оның әуезділігі мен үнділігінде, ырғағында, ұйқасып келетінінде.

Өлең шумақтары қазақ өлеңдерінде екі тармақтан бастап он, он бес тармаққа дейін жетеді. Әсіресе, ауыз әдебиетіндегі шұбыртпалы ұйқаспен жырланатын батырлар жырларында, термелерде жиі ұшырасады. Қазақ өлеңдерінің құрылысы туралы ғылыми талдау жасап, зерттеумен айналысқан ғалымдарымыз Қ.Жұмағалиевтің [3,97], З.Қабдоловтың еңбектеріне сүйене отырып, талдау жасап үйренуіміз керек.

З.Қабдолов: «Өлең туралы ілімдегі шумақ жайлы ұғымдардың бәрі шартты: өлеңді терең тану үшін оның шумағын санаудың керегі жоқ, ырғағына қарау керек» [4,256], - дей келіп, «Қазақ өлеңі – силлабикалық, яки буынға негізделген өлең. Олай болса, буын мәселесі қазақ өлеңінің құрылысын байыптаудағы басты мәселе» деген.

1. Өлең шумақтары. Өлең шумағы – бірнеше сөйлемдерден тұратын синтаксистік тіркес. Қара сөзде бір шумақ өлең мағынасын бір азатжолға тіркескен сөйлем таптарымен салыстыруға болар еді.

Өлеңнің бір шумағында айтылған ой, көңіл-күйі, ішкі сезімі, т.б. екінші шумақта басқа қырынан ауысады, түрленеді. Сондықтан бастауыш сынып оқулығына енген бірнеше өлеңдердің құрылысын талдап, үлгісін көрсетейік. Өлеңдң балалар алдында мәнерлі оқу барысында, өлең оқудың үлгісін көрсететін адам көз келген өлең шумағын өзі талдау дәрежесінде болмаса өлеңнің жанрлық қасиетін ашып бере алмайды.

Күз келді

Сарғайды тоғай,

Сап-сары маңай.

Соңғы әнін айтып,

Құс кетті қайтып,

Жапырақ ұшты,

Суық та түсті.

Сонда да бізге

Қызық көп күзде. (М.Әлімбаев)

Бұл екі шумақты өлең. Бірінші шумақта күздің көктемге бергісіз мүлгіген тып-тыныш көрінісі, қатар түзеп қиқулап бара жатқан құстар тізбегі елестейді. Көктемнен айырмашылығы – айнала сап-сары, құстар келіп жатқан жоқ, қайтып бара жатыр.

Екінші шумақта өзгеріс көбейді: жапырақтарды жел жұлқылап ұшыра бастады, суық та қабаттасып табиғаттың тыныштығын бұзды. Ал адамдар табиғат өзгерісіне бейімделе бастады, күзде де талай тамаша, қызықтар бар.

Міне, екі шумақтағы ұласа жалғасқан ойлардан осындай түсінік алдық. Бұл –шумақтардағы ойдың бір-бірінен айырмашылығы болатынын, бірақ сол күз туралы тақырып төңірегіндегі нәрселер туралы болып жататынын түсінеміз.

2. Тармақ. Өлең шумақтары тармақтардан тұрады. Бұл өлеңнің әр шумағы төрт тармақтан тұрады екен. Әрине, бастуыш сынып балаларына өлеңнің тармағы емес, өлең қатары деп сөйлейміз. Әдеби терминдер туралы қай сыныптарда толық мағлұмат берілетінін білуіміз керек. Бұл талдауымыз бастауыш сынып мұғалімдері өздері міндетті түрде өлеңді талдау деңгейінде болуы керек деген сөз.

3. Тармақ бунақтардан тұрады. Бунақтар – өлеңді оқу барысында дауыс құйылысы арқылы белгілі бір кідіріспен (паузамен) оқылатын жеке сөз, сөз тіркестері. Тармақтағы бунақ кідірісін дұрыс қойып оқығанда ғана мәнерлеп оқудың мағыналық, психологиялық кідірістері дұрыс жасалып, оқу әсерлі де мәнерлі шығады.

Сарғайды (тоғай), Жапырақ (ұшты),

Сап-сары (маңай). Суық та (түсті).

Соңғы әнін (айтып), Сонда да (бізге)

Құс кетті (қайтып), Қызық көп (күзде).

Әр тармақ екі бунақтан тұрады екен. Бунақтар жеке сөзден де, сөз тіркесінен де жасалған.