Бастауыш сыныптарда тіл дамыту жұмыстары 4-сыныпқа

Омиртаева Салтанат Биржановна

Бастауыш сынып мұғалімі

Шығыс Қазақстан облысы

Аягөз қаласы

«Қалалық қазақ мектеп-лицейі» КММ

Бастауыш сыныптардағы тіл дамыту жұмыстары

Бастауыш сынып оқушылардың белгілі бір көлемдегі білім, білік дағдыларын меңгертумен бірге адам, табиғат, қоршаған дүние туралы танымдарын қаыптастыру, жеке бастың қасиеттерін жан-жақты дамыту, жоғары адамгершілік принциптерге тәрбиелеу – бүгінгі күннің ең басты мәселесі болып табылады. Қазіргі кездегі қоғамда болып жатқан өзгерістерді ізгілендіру процесі – бағалау еркін дамуының белсенді, шығармашыл болуын талап етеді. Мектеп бітірген баланың өмірде кездесетін сан түрлі қиындықтардан қарамай өтуі оның ақылының, еркіннің, сезімінің және оның жалпы дамуының деңгейіне байланысты. Сондықтан да бастауыш сыныптардағы білім беру жүйесіне ерекше мән беруіміз қажет. Себебі білім негізі бастауышта қаланады. Бастауыш сынып мұғалімі ең алғашқы күннен бастап өз шәкіртінің психологиясын жан-жақты зерттеп, одан әрі тілі мен ойын дамытуға, еркін сөйлей алуына, өз ортасында жақсы қарым-қатынаста болуына басты қадамдар жасап, оны жалғастырудың, дамытудың жолдарын іздестіруі керек. Мұндай жұмыс түрлерін жүйелі ұйымдастырғанда ғана жоғары көрсеткіштерге жетуге болады.

Кейбір оқытушылар оқулықтағы біліммен ғана шектеледі. Тақырыптық мақсатын түсінбей, оның ішкі жүйесіне тереңірек үңіліп жатпайды. Ал оқулықтағы білім оқушыға аздық етеді. Мұғалім көркем шығарманың ішкі жүйесіне тереңірек үңіліп, автор идеясына ілесе отырып талдау жасаттырмағаннан кейін, шығарма оқушыларды қызықтырмайды, ішкі ойына қозғау салмайды, өмірдің беймәлім жақтарын көз алдына елестете алмайды. Ең соңында бар қабілетінен айырылып, оқуға мүлде көңіл бөлгісі келмейді. Сондықтан да оқушының құр мазмұнын айтуда, өлеңді мақсатына түсінбей жаттап алудан оқушыны сақтандыруымыз керек. Мұндай «догматикалық оқыту жүйесінен» дамыта оқу әдістерін қолданғанда ғана шығып, сапалы, қазіргі талапқа сай білім беруге қол жеткізуімізге болады.

Кесте 1. – Тіл дамыту жұмыстары

Жоғары қиындықтарда оқыту

Теориялық білімнің жетекші рөлі

Тапсырманы түсіну және сезіну

Оқу үрдісін жеделдету

Оқу үрдісін жалпы даму ерекшелігі

Оқушы қарым- қатынасы

1. Мәтінмен күні бұрын танысу, өз бетімен оқып келу

Оқыту кезінде оқушылардың бақылау, зерттеп отыру

1. «Мен қандай оқушымын және бұдан нені үйрене білуім керек?» деген сұраққа жауап беру

1. Жауар болған тақырыпты алып тастау

Барлығымен бірдей жұмыс істеу

1. Оқушыға жеке адам деп қарау

2. Сабақты тек қана талдауға мазмұнын байытуға арнау

Өзінше қорытынды жасай білуге үйрету

Қосымша құралдарды, өмір деректерін көбірек пайдалану

Жеке жұмыстар жүргізу

2. Оқушының ойын дамыту, толықтыру

Дамыта оқыту жүйесінің бір кезеңін осындай дидактикалық принциптерге сүйеніп жүргізіп көрелік.

І. Көркем шығарманы жоғары қиындықта оқыту.

Ол үшін оқушылар ертегі, әңгімені, не өлеңді күні бұрын оқып келеді: Мұндай оқытуға біртіңдеп көңіл бөліп, оқушыны соған бағыттап үйрете білуіміз керек. Ал сабақты талдауға қосымша дидактикалық құралдар арқылы мазмұнын байытуға, жан – жақты білім беруге арнаймыз.

Мысалы: 4-сыныпта Ә. Сәрсенбаевтың «Сәулелі жұлдыз іздеген адам» әңгімесі бойынша мынадай жұмыс түрлерін ұймдастырамыз.

1. Ұлы ағартушының жолын қуған шәкірттері, және басының адамгершілік, өлеңдері идеясы болып келетін ақындар туралы проблемалы сұрақтар беріліп, ақыл, ой қабілеттерінің артуына көңіл бөлінеді. Оқушыларға қойылатын проблемалы сұрақтар:

а) Біздер Ы. Алтынсаринді – қазақ балалар әдебиетінің аптасы, ең алғашқы ұстаз деп білеміз. Осыны қалай түсінесіздер?

б) Ыбырай мектебінен тәлім – тәрбие, білім алған, кейін ұстазының жолын жалғастырған шәкірттерінен кімді білесіздер?

в) Ағартушы ұстаздың «Кел, балалар, оқылық!» Өлеңімен идеялас, мазмұндас болып келетін тағы да қандай ақындардың өлеңдерін білесіңдер? Сондай өлеңдерден үзінді келтіріп беретіндерің бар ма?

г) Ы. Алтынсарин алғашқы кезде балаларды өз үйінде оқытқан. Бірақ оған еңбек ақы алмаған, яғни тегін оқытқан. Осыны қалай түсінесіңдер? Бұл ұстаздың қандай қасиетін байқатады?

д) Әңгімеде ұлы ағартушының кескін – келбеті, сыртқы сипаты суреттелген. Осындай суретті не деп атаймыз? Сендер бір-бірінің кескін келбеттеріңе сипаттама бере аласыңдар ма?

е) Әңгімеде үрейленіп отырған шәкірттердің бірден көңілденіп қоябергені айтылады. Оларды көңілдендірген ұстаздың қандай сөздері? Сонда ол қандай адам екен?

ІІ. Теориялық білімнің жетекші ролі: Оқу барысында оқушылар зерттеу, бақылау жұмыстарын жүргізеді. Көркем шығармадағы әрбір оқиғаға өзінше баға беруге, ойланып қорытынды жасауға үйренеді. Өздерінің бар білімдерін, ой-сезімдерін одан әрі арттыруға пайдаланады. Мысалы: Зейін Ақышевтің «Жаяу Мұса» әңгімесінде ұлттық тәрбиенің бір көрінісін бейнелейтін үзінді бар. Яғни, Шоқан Жаяу Мұсаның аты-жөнін нағашысына айта алмайды. «Өзің аттас» деп әдептілік сақтайды. Үлкеннің атын тура атамау - әдептілік белгісі, біздің ежелгі салтымыз. Осыған сәйкес мынадай ұрпақтарды қойып, оқушыларды іздестіруге, ойландыруға, ұлттық салт – дәстүрдің түрлі иірімдерін зерттеуге бағыт беруге болады.

1.Шоқан нағашысына неге өз жолдасының аты-жөнін айта алмады, әлде одан қорқа ма? Осыны қалай түсінесіздер?

2.Әңгімеде «Кісі болар баланы киесінен танимын, кісі болмас баланы мүшесінен танимын», «Ат болатын тай саяққа үйір» адам болар бала қонаққа үйір» деген нақыл сөз бар. Осы сөздердің мәнісі неде? Осындай тағы да қандай мақал, нақыл сөздері білесіздер?

3.Жаяу Мұса үш тілді толық меңгерген. Өзі тақыр кедей, арнасы жоқ. Сона мұндай дәрежеге ол қалай жетті?

4.Шоқан Мұсаның оқуына ақшаны, қаражатты өзі төледі. Осы жерде қандай сыр бар? Әлде ол Мұсаға қарыздар ма, әлде туысқаны ма?

ІІІ. Оқу процесін түсіну және сезіну. Бұл принцип бойынша оқушылар өздеріне «Мен қандаймын?», «Мен нені біліп, үйрене білуім керек?» деген сұрақтарға жауап іздейді, өз-өздеріне баға береді. Шығарма кейіпкерінен үлгі алуға тырысады. Оның жақсы қасиеттерін үйреніп, соған жету үшін өздерін өздері дайындайды. Осыған байланысты «Жаяу Мұса» әңгімесі бойынша мынадай сұрақтарды беріп, балаларға ой тастауға болады. Мысалы:

а) Шоқан неге Жаяу Мұсаға оқуы үшін ақшаны өзі төледі? Әлде оған қарыздар ма? Ол нені жоғары қойып отыр.