Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызмет терапиялары

«Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметтегі терапиялардың қолданылуы»

Хаттама№4 12 наурыз 2016 жыл

Құрастырушы: Адильгереева Гулжан Сапиевна-Бостандық орта жалпы білім беретін мектебінің педагог-психологі

Даулетова Жаухар Ханатовна-Тереңкөл орта жалпы білім беретін мектебінің педагог-психологі

Рецензенттер: ХамитоваЛ.М.- Бостандық ОЖББМ ғылыми-әдістемелік орынбасар

Бұл әдістемелік құрал білім беру ұйымдарының психологтарына көмекші құрал ретінде ұсынылады.

Әдістемелік құралда арт-терапияның шығу тарихы, дамуы, формалары, өткізілу жолдары және психодинамикалық, гуманистік бағыттардағы арт-терапия туралы түсінік беріле отырып, білім беру ұйымдарындағы психологиялық терапиялардың қолданылуы туралы айтылады.

Казталов ауданы Бостандық орта жалпы білім беретін мектебінің педагог-психологі Адильгереева Гулжан Сапиевна Тереңкөл орта жалпы білім беретін мектебінің педагог-психологі Даулетова Жаухар Ханатовнаның «Білім беру ұйымдарындағы психологиялық терапиялардың қолданылуы» әдістемелік құралына

Рецензия

Психология – қазіргі кезде күрделі, кешенді ғылымдыр деңгейіне жетті, барлық ғалымдар саласын сабақтастыра әрекет ететін,бүгінгі күннің талаптарын жан-жақты қарастыратын көптеген ғылымдар жүйесінен тұратын, адам жанын түсіндіретін ғылым. Ал психолог-өмір сүріп отырған адамдарды сақтап, қорғау,оларға қолдау көрсету маманы болса, барлық жан-жақты мәселелер бірден-бір осы психолог мамандардың араласуымен шешілетіні сөзсіз.

«Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметтегі терапиялардың қолданылуы » әдістемелік құралы арқылы адам жанын өнердің көмегімен емдеу тарихы, дамуы, формалары,өткілілу жолдары және психодинамикалық, гуманистік бағыттардағы арт-терапия туралы түсінік бере отырып, өнерді сапалы терапиялық мақсаттарды қолданудағы құндылығы, символикалық деңгейде әртүрлі сезімдермен тәжірибе жасауды түсіндіре психолог мамандарға өз еңбек жолында кеңінен қолдануына көмекші құралы болып табылады.

Бұл әдістемелік құралды аудан, облыс көлемінде таратылуы психологтарға дайын қолдана алатын көмекші құрал болатыны сөзсіз.

Кіріспе

Жүздеген жылдар бойы өнер адамдар үшін ләззат алу көзі болды, ал өнердің көмегімен емдеу салыстырмалы түрде жаңа феномен.

Арт-терапия терминін (art-therapy тікелей аударғанда қазақша баламасы “өнермен емдеу” деген мағынаны білдіреді) қолданысқа 1938 жылы Адриан Хилл туберкулезбен ауырған санаториядағылармен жұмысында алғаш рет енгізген. Көп кешікпей бұл сөз тіркесі ауруханалармен психикалық денсаулықтың орталықтарда жүргізілетін өнерге қатысты қызметтердің барлық түріне қолданыла бастады. Бірақ, көбісі бұл анықтаманы өте кең мағынада және нақты емес деп санайды. Өнерді сапалы терапиялық мақсаттарда қолданудағы құндылығы, символикалық деңгейде әртүрлі сезімдермен тәжірибе жүргізу арқылы оларға көрініс беру және зерттеу болып табылады. Символдарды іске асыруын алғашқы қауымдық адамдардың үңгірдегі суреттерден дейінгі және кейінгілерден бақылауға болады. Біздің ертедегі ата-бабаларымыз символикалық бейнелерді өздерінің әлемдегі орны мен адамның күнелтуін айыру үшін қолданған. Өнер қоғамдық құрлыспен пайда болған көрінісі болып табылады. Біздің дәуірімізде бұл өнердің жаңа стилдерінің пайда болуы моральдік, мәдениетті құндылықтардың өзгеруінің дәлелденуіне себеп болды. Арт-терапияның дамуы қысқаша осындай. Енді осы арт-терапияның дамуына, оған бағыттардың әсері туралы қарастырайық.

Арт-терапия сөзін қазақшаға тікелей аударғанда “өнермен емдеу” деген мағынаны білдіреді. Оны ғылымға, жалпы қолданысқа ең алғаш енгізген Адриан Хилл болды. Осы психотерапияның түрі, яғни арт-терапияның мән жайын ашу және оны қазақ тіліндегі ортада бейімдеуді іске асыру.

Осы курста арт-терапияның шығу тарихы, дамуы, формалары, өткізілу жолдары және психодинамикалық, гуманистік бағыттардағы арт-терапия туралы теориялық ғана түсінік беріледі.

Сонымен қатар, осы арт-терапияны қолдану арқылы қол жеткізуге болатын мақсаттар туралы айтылады. Жалпы келешекте осы топтық арт-терапияны қолданып, сол топқа қатысушылардың психологиялық өзгешеліктерін, ерекшеліктерін зерттемек ойымыз бар.

Ароматерапия

Ароматерапия – ароматты иісі бар емдік өсімдіктерді қолдану

арқылы жүзеге асырылатын тиімді әдіс болып табылады. Ароматерапияның көмегімен әртүрлі аурулар мен бұзылыстарды емдеуге болады. Ароматерапияның ең алғашқы рецептілері Ежелгі Египетте қолданылды. Қазіргі заманғы медицинанның дамығанына қарамастан, ароматты заттарды қолдану өзекті болып саналады.

Ароматерапияны жүргізуде қолданылатын ережелері:

Дұрыс жасалмаған эфир майларын ешқашан қолданбаңыз, өйткені олар күйік пен аллергияға алып келеді.

Міндетті түрде көрсетілген дозада қабылдаңыз. Мөлшерден тыс қабылдаған кезде бастың ауруы мен құсу пайда болуы мүмкін.

Бір уақытта 5 немесе одан көп майлардың түрлерін қолдану ұсынылмайды, өйткені оның арты жағымсыз жағдайларға ұласуы мүмкін.

Эфир майларын дәрігердің нұсқауынсыз ішке қолдануға болмайды.

Эфир майларымен жұмыс жасаған кезде аса мұқият болған жөн, олардың өртенетін заттар екенін ұмытпау керек.

Қандай – да бір майларға аллергияңыз бар ма алде жоқ па екендігін тексеріп алыңыз. Мысалы, теріге аллергияның бар немесе жоқ екендігін білу үшін шынтаққа майдың бір тамшысын тамызу арқылы анықтауға болады. Ал иіске аллергияны тексеру үшін – майдың бір тамшысын сүлгіге тамып, бірнеше рет иіскеп көру арқылы анықталады. Аллергияның белгілері – тұмау, түшкірік және т.б.

Бастапқы 2 рет ароматерапиялық ваннаны қабылдау сеанысының ұзақтығы 5 минуттан аспауы керек. Ал аромампаларды қабылдаудың бастапқы 2 сеансы 10 минут болуы қажет. Осы сеанстарды қабылдағаннан кейін өзіндік сезінулері жақсы болса – онда сеанстың уақытын біртіндеп көбейтуге болады.

Эфир майларының иістері жағымсыз болып сезілсе қабылдамау керек.

Жүкті әйелдерге ароматерапияны өткізу ұсынылмайды.

Ароматерапияны қолдану тәсілдері:

Қазіргі таңда 100-ден астам ароматты майлар бар, бірақ емдеу салаларында олардың бар болғаны 10-нан астамы қолданылады. Ал үй жағдайында 12 түрлі эфир майларын пайдаланған қалыпты болып есептеледі, олар: анис, қызғылт, шалфей, лимон, герани, лавандо, арша, жалбыз, розмарин, кориандорлы, самырсын және эвкалипт. Осы ароматты майларды негізге ала отырып, яғни бір – бірімен араластыруының нәтижесінде көп таралған ауруларды емдеуге болады. Ароматты майларды қолданудың төмендегідей түрлерін қарастыруға болады.

Ішке қолдану.

Эфир майларын таза күйінде ішке 1-3 тамшысын тамызу арқылы, қатарынан 3-4 апта қолдану керек. Ішке қолдануға арналған эфир майларында міндетті түрде ерткіштер маңызды роль атқарады. Ұсыныстағы эфир майларын бір ас қасық алып, көптеген тамақтарға, яғни бал, варенье, бисквиттерге қосып, сонымен қатар салаттарға қоспа ретінде қосып, майонезбен араластырып тұтынуға болады. Сондай – ақ нанды екіге бөліп, оның бір жағына майды жағып, екінші нанмен оның бетін басып, сумен ішу арқылы тұтынады. Сонымен ароматтандырылған шай дайындауға болады, бұл кезде 200 мл ыдысқа ыстық суды құйып, оған эфир майының 7-10 тамшысын тамызып, ыдыстың бетін 3-5 күн жауып қоя тұру керек. Дайын болғаннан кейін шайды ішуге болады. Эфир майларын көп жағдайда тамақтанбастан 10-15 минут бұрын пайдалану керек.

Сыртқа қолдану.

Сыртқа қолданудың екі тәсілі бар, олар: иіскеу және жағу арқылы жүзеге асырылады. Эфир майларын иіскеу күнделікті өмірде жиі қолданылатын тәсіл болып есептеледі. Ол үшін әртүрлі аромалампаларды қолданады. Теріге жағу ванна, сауна, душ қабылдаған кезде, сонымен қатар аромамассаж жасау арқылы жүргізіледі.

Ароматерапияның кері әсерлері болады, сол себептен де дәрігердің басшылығымен жүргізу керек.

Ароматерапия

Көптеген ароматерапиялық майлар(лимон,қарағай, лавра, розмарина)сергіткіш әрекетті тудырады, күш береді,зейіндерді ынталандырады. Сонымен лаванда майы,жалбыз, қалампырлар тыныштандырады және ұйқыны жақсартады.

Базилик майы. Депрессия және мазасыздануды серпійді. Жүйкені тыныштандырады.

Бензоин майы. Сергітеді, тыныштандырады. Әсіресе жалғыз адамдарға, өмірден шаршағандарға қолдануға ұсынылады.Ол өз күшіне сенімділікті артады.

Бергамот майы.Жүйкені тыныштандырады. Бергамот белгілі антидепрессант. Қорқыныштан, күйзелістен,ұйқысыздықтан көмектеседі .

Қалампыр майы. Бұлшық еттерді тыныштандырады, шаршатқанды басады, апатияны және жүйке жүйесін тыныштандырады.

Герань майы.Сергетеді, тыныштандырады, мазасыздануды басады,күш береді.Әсіресе ароматерпиялық герань майы еңбекқорларға пайдалы. Ол кері эмоциядан арылтады, сенімділік сезімін тудыртады.

Грейпфрутті эфирлі майы. Өмірге қуаныш сыйлайды. Депрессиядан арылтады, шаршаудан және жүйкені тыныштандырады.

Ақгүл ( жасмин) майы.Бұл өсімдік – күшті афродизиак. Психологиялық коплекстен женуге көмектеседі.Мазасыздану деңгейін төмендетеді. Жасмин майы себепсіз сағыныштан көмектеседі, мәселелерді шешуге көмектеседі.

Сандал майы.Сандалдық май қиналудан, эмоциональды бауыр басудан көмектеседі.Мазасыздануды басады. Жан дүниесіне тыныштық орнатады.

Пачули майы. Жүйкені тыныштандырады, көңіл – күйді көтереді.Мазасызданудан арылтады.Ішкі жан дүниесіне тыныштық сыйлайды.

Раушан Роза майы. Эмоцияны реттейді.Оның майы күш, тыныштықты орнатады, махаббат ,гармональды ой, сезім сыйлайды сондықтанда эмоцинальды және жанның жарақатын емдейді.

Арт -терапиялық әдістер

Арт - терапия.

Арт – терапия сублимация механизімінің негізінде құрылған.

Сублимация ұғымын 1900 жылы З. Фрейд ашты, ол бейсанадағы психикалық процесс. Ол жағымсыз мәселелердің әлеуметтік жолмен, соның ішінде шығармашылық арқылы шешімін табудан тұрады. Егерде адамның ішкі әлемі уайымдарға толып қалған болса, онда шығармашылық (сурет салу, ертегі) арқылы сыртқа шығарып, өзін жеңіл сезінуіне болады. Міне арттерапия дегеніміз осы, бірақ та мұндағы алғашқы қадам: адамды ойландырып отырған мәселені бейнелеу.

Екінші қадам: суреттегі жағдайды тікелей өзгерту. Суретті өзгерту арқылы адам біруақыт өзінің ішкі ойларын өзгертіп, жағдайдан шығудың жолдарын табады.

Ескеретін жәйт мұнда әрбір адам өз мәселесін өзі бейнелеп және өзгертіп, нәтижесінде шешімін таба білуі керек, ал сіздің ұсыныстарыңыз сәйкес келмей қалуы мүмкін.

Арт - терапияның негізгі құралдары.

Қарапайым қарындаш немесе қаламсап және қағаз.

Қарындаш пен қағаз – арттерапияның негізгі құралдары. Әдетте

жұмыс қарындаштан басталады. Бұл құралдарды сурет салуға, ертегі құрастыруға, өлеңдер жазуға қолдануға болады. Сонымен арттерапияның жүру жолдарына байланысты бұл құралдарды түрлендіруге болады.

Өшіргіш.

Сурет тестілерінің авторларының көпшілігі суретте мәселе айқын

көрінуі үшін өшіргішті бермеген жөн деп есептейді. Бірақ кейде өшіргіштерді пайдалану нәтижесінде қағазда бүлінген жерлер пайда болады да, мәселені анықтауға септігін тигізеді.

Түрлі – түсті қарындаштар мен фломастерлер.

Түстер адамның қазіргі кездегі эмоциональды жағдайын, сонымен

қатар салынған суреттегі заттарға деген эмоциональды қарым – қатынасын береді.

Акварель мен гуашь.

Бояулар қарындаштар мен фломастерлерге қарағанда экспрессивті

болып келеді. Олар түстерді таңдауға көп еркіндік береді. Ал қазіргі таңда бояулар оңай кетіріледі және теріге, тіпті ауызға түсіп кеткен жағдайда да адамның денсаулығына кері әсерін тигізбейді.

Пластелин.

Пластелин жинақталған ауыр қысымды шығаруға, соынмен қатар оны

кеңістікте орналастырып, ойнап, орнын алмастырып және зерртеуге мүмкіндік береді.

Пастель мен восковые мелки (борлар).

Бұл құралдар бояулармен жұмыстанғысы келмейтіндер үшін өте

тиімді болып келеді, бірақ та қанық түстермен жұмыстанған жөн болып табылады.

Арт - терапияның қосымша құралдары.

Бор немесе маркерлерге арналған тақта.

Суретті салғаннан кейін оңай кетіре алады. Сондықтанда мұнда әрбір

кесікінді қадағалап отыру керек. Болған жағдайларды бейнелеуге өте тиімді болып келеді. Сондай – ақ әдеттегі борға арналған тақта мен түрлі – түсті борлардыда қолдануға болады, бірақ олар өте қатты бүлініп қалады. Сондықтан да борлармен көлік жолдарында еркін түрде үлкен суреттерді салуға болады.

Акварельды қарындаштар.

Сурет салу кезінде эксперимент жасауға, сонымен қатар бояуларға

бүлініп қалудан қорқатын, тиянақты балалар үшін өте тиімді болып келеді. Акваральды қарындаштар әдеттегі қарындаштар секілді сурет салады, бірақ қағазбен жұмыстанған кезде оларды сулы кистамен шайып, бояудың эффектісін алуға болады. Сонымен қатар суретке сулы губканы немесе қарындаштың өзін суға батырып қолданатын болса, суретті анық етіп салады.

Қол бояулары.

Қолмен, аяқпен де сурет салып қоймай, сонымен қатар өзін – өзі