Білім берудегі сындарлы оқыту туралы мақала

БІЛІМ БЕРУДЕГІ СЫНДАРЛЫ ОҚЫТУ ЖӘНЕ ОНЫ СИПАТТАУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Бисенбаева Меруерт Кенжеғұлқызы

«Өрлеу» БАҰО АҚ Алматы облысы бойынша

ПҚБАИ-нің кафедра меңгерушісі

Сындарлы оқыту –біздің уақыттың ең маңызды теориясы. Ол педагогикалық технологиялардың авангарды болып табылады, сонымен қатар ол өзінің кең дамуын XXI ғ. Джон Лоренс атындағы Торонто қаласындағы университетте тапты. Білім беру үдерісінің негізін құрайтын жалпы мәселесінің құрамдас бөлігі болып және білімді және бәсеке қабілетті жас ұрпақ тәрбиелеу мақсатын көздейді. Жан-жақты білімді адам немесе білікті тұлға деп жоғарғы адами қасиеттер, рухани құндылықтарын бойына сіңірген адамды айтады, ол әрқашан және барлық жерде шындық пен әділдік жағында жүреді, адамгершілік үлгісі ретінде қарастырылып, өз қызметі барысында барлық осы қасиеттерді көрсетеді. Көрсетілген қасиеттері бар адамдарды тәрбиелеуде келесіні ескеру жөн - жас ұрпақты қалай және не нәрсеге үйрету керек, ол механикалық жадыға негізделмей, теориялық (сыни) сана сезімге сүйенеді және интеллектуалды белсенділікке талапшылдығын арттырады.

Оқыту теорияларының арасында сындарлы оқыту қазіргі кезде ең пайдалы, үлкен тәрбиелік және өмірлік мағынасына ие болатын теория болып саналады. Орта білім беру жүйесінде әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген анағұрлым танымал оқыту әдістемелері арасында сындарлы (конструктивті) теориялық оқытуға негізделген тәсіл кең тараған (Hattie, 2009) [2].

Өз мағынасы бойынша сындарлы оқыту қарамағында бар біліммен қоса жаңа идеяларды жинақтау арқылы білім құруға негізделген теориялар тобына кіреді, демек, білім жүйесі енжар нысанда емес, ол оқушының белсенді өмірлік тәжірибесіне негізделіп құралады.

Сындарлы оқыту кезінде интеллектік операциялар көмегімен оқушы еркін қимылдайды, бұрынғы алынған білімдеріне сүйене отырып, тұтастық сызбасында «жаңа білімдер» жүйесін құрады. Осылайша, сындарлы оқыту операциялық- шығармашылық сипатты иеленеді.

Кітаптардан, басқа оқушылардан және қосымша деректерден алынған ақпараттармен логикалық іс-әрекеттер жасай отырып, оқушылар жалпыдан жекеге және керісінше бағытталып, өзінің ішкі түйсігімен ұғу және игеру арқылы өздерінің жаңа білімдердін қалыптастырады. Яғни, сындарлылық педагогикалық философия іргетасы, оның негізгі идеясы оқушыға білімді дайын күйде беру емес болып табылады. Сондықтан оқыту үдерісі барысында оқушыларға өз білімдерін және өзара дамуды жобалайтын, қамтамасыз ететін педагогикалық жағдай құрылуы тиіс.

Сол кезде жалпы тәсілдемелер бағдарынан сындарлылық біздің сана-сезіміздегі қоршаған ортаны өмір бақи құрастыру деп түсінуге болады. Дәл осыдан оқушылардың әрқайсысы әлемді ұғынуы жеке дүниетаным, идеясы және сеніміне сәйкес өзгешелікпен ажыратылады. Сындарлы оқыту ақиқатқа қарай жолды көрсетеді, ақиқаттың өзін емес. Ж.Пиаже былай деп жазған: «Жаңа ғылыми білімдерге иелену статистикалық сипаттағы оқиғалар емес, бұл үздіксіз құрастыру мен қайтадан өздігінен жетілу үдерісі болады (қайта құрылу) [3].

Қазіргі кезде зерттеулер төменде көрсетілген себептер бойынша мынаны айқындады, оқыту үдерісінде сындарлы оқыту тәсілдемесін пайдалануға деген қызығушылық айрықша арта түсті: ең-біріншіден, сындарлы оқытудың жүйесі прогрессивті болып келеді. Мысалы, егер қандай да бір үлгі жайлы бастапқы деректерден ауытқуларға ие болса, және саналы түрде бұрынғы үлгілерді қанағатсыз деп есептесе, онда қызмет сызбасы да, ойлау бейнесі де және пікірдің өзі де өзгереді. Ойлаудың жаңа бейнесін қалыптастыру кезінде қоғам креактивтілікті, жауапкершілік пен тапқырлықты талап етеді.

Бұл жағдайларға бейімделу үшін шығармашылық қасиеттерге ие тұлғаларды тәрбиелеу мен дамытуды уақыт талабы ретінде қабылдау керек;