Құзырлы және сындарлы оқыту туралы педагогтерге мақала

ҚҰЗЫРЛЫ ОҚЫТУ - СЫНДАРЛЫ ОҚЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ ШАРТЫ

Абуова Алима Аманжолқызы

№ 101 орта мектептіңбастауыш сынып мұғалімі,

Қызылорда қаласы, Қызылорда облысы

Еліміздің ұлттық білім беру жүйесін әлемдік білім кеңістігіне кіріктіру бағытында елеулі

өзгерістер жүріп жатыр. Осыған орай қоғамның сұраныстары мен заман талабын

қанағаттандыруда оқушыларға жекелеген пәндер бойынша білім, білік және дағдыны ғана

игерту жеткіліксіз болып табылады. Аталған талаптарға сәйкес оқытудың «құзырлылық»

ұстанымы туралы педагогикалық зерттеулер жүргізіліп, оқыту тәжірибесіне енгізудің

нәтижелері мен мүмкіндіктері қарастырылуда. Білім беруді дамытудағы қазіргі талап оқытуда

құзырлылық тәсілдерді пайдалана отырып, оқушының құзыреттілігін қалыптастыру және жан-жақты дамыту болып табылады.

Оқушының құзіреттілігі–меңгерген білімі мен дағдыларын тәжірибеде, күнделікті өмірде

қандай да бір тәжірибелік және теориялық мәселелерді шешу үшін қолдана алу қабілеттілігін

сипаттайды.Оқушының құзіреттілігіең әуелі мектепте, оқу үрдісі кезінде қалыптасады.

Оқытудағы құзырлылық тәсіл нәтижесі болып білім сапасының көрсеткіші бағаланады. Өзінің

және қоғамның мүддесіне өзін-өзі белсенді етуге дайын, өзгермелі даму үстіндегі ортада өмір

сүруге бейім, бәсекеге қабілетті және құзыретті, шығармашыл, білімді тұлғаны дамыту және

қалыптастыру – құзыреттілік пен әрекеттілік тұрғыда жасалған іс-әрекет нәтижесінде жүзеге

асады. Сонымен, оқу үрдісіндегі құзырлылық дегеніміз – оқушының алған білімі мен

дағдыларын тәжірибеде, күнделікті өмірде теориялық және тәжірибелік мәселелерді шешу үшін

қолдана алу мүмкіндігі болып табылады. Құзырлық тәсіл идеясы – жеке тұлғаға қандай білім

қажет және ол қоғамның қандай қажетін өтей алады. Оқушының құзырлығын қалыптастыру

бүгінгі білім беру саласының өзекті мәселелерінің бірі. Құзырлық тәсілді, білім сапасын

арттыруды дәстүрлі тәсілмен білім мазмұнын ұлғайту арқылы шешудің арасындағы қарама-қайшылықтан туындаған дағдарысты жағдайдан шығарудың бір жолы деп қарастыруға болады.

Бұл тәсіл білім берудің нәтижесіне, алған білімнің көптігімен емес, сол білімді қолдана білуімен

маңызды.

Оқытуда құзырлылық тәсілді пайдалана отырып, оқушының құзырлылығын қалай

қалыптастыруға болады? Құзырлы оқытуды тиімді ұйымдастыру, оқушы құзырлылығын

қалыптастыру үшін мұғалімнің өзі құзырлылық деңгейлерін жетік меңгеруі, сонымен қатар

құзырлы оқытудың тәсілдерін білуі және оқыту үдерісінде пайдалана білуі тиіс. Құзырлылық

өздігінен меңгеріліп, немесе өзініе-өзі қалыптаспайды. Ол мұғалімнің үздіксіз ізденуі, кәсіби

дамуы нәтижесінде қалыптасады.

Кәсіби құзырлылық - мұғалімнің біліктілігін арттыру, қоғам алдындағы жауапкершілікті

сезіну, жоғарғы деңгейге үнемі ұмтылу мен үнемі ізденіс, жаңашылдығы мен жаңалықты

қабылдай білуі мен қолдана білу, адами құндылықтарға сай бола отырып, сол құндылықтарды

балаға сіңіре білу. Ал бұл құзіреттіліктер (мұғалім мен оқушының құзіреттілігі) өз бетімен

жұмысты ұйымдастыруда анық байқалады. Құзыреттілік - оқушының өз бетінше жұмысын

тиімді ұйымдастыра білу арқылы білім, білік, дағдының жоғары деңгейіне шығу. Демек,

құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагогтің өзін-өзі өзгерте алу

қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу

үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Оқыту үдерісін

құзырлылық тұрғысынан ұйымдастыру білім беру мен біліктілігін арртыру жұмысына

айтарлықтай өзгеріс ендіріп, мұғалімге өз тәжірибесін жетілдіруге шығармашылық бағыт

береді.

Педагог-психологтардың анықтамасы бойынша өз бетімен жұмысты ұйымдастыру

дегеніміз – бұл, баланың өз бетімен тани білу, өз бетімен жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу

және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Өз бетімен жұмысты ұйымдастыру

психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние

тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, өз бетімен жұмысты ұйымдастыру

дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол

әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, жеке тұлғада өз

бетімен жұмыс істеуге деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу

сезімі болуы қажет.

Оқыту үдерісіндегі қазіргі талап «Баланы қалай оқыту керек?», «Өз бетінше оқуға қалай

үйрету керек?», «Сыни тұрғыдан ойлауға қалай үйрету керек?», - деген өзекті мәселелерге

бағытталып отыр. Аталған ауқымды міндеттерді шешу мен жүзеге асыруда Қазақстан

Республикасының жалпы білім беретін мектептері педагогтерінің біліктілігін арттыру

курстарының Бағдарламасы маңызды роль атқарады. Бағдарлама оқушылардың қалай оқу

керектігін үйреніп, соның нәтижесінде еркін, өзіндік ой пікірлерін нанымды жеткізе білетін,

ынталы, сенімді, сыни пікір көзқарастары жүйелі дамыған оқушылардың қалыптасуына ықпал

етеді.

Бағдарламаның басым бөлігі сындарлы оқыту теориясы негіздерін қамтиды. Сындарлы

оқыту теориясы оқушылардың ойлауын дамыту, олардың бұрынғы алған білімдері мен жаңа

немесе сыныптағы түрлі дереккөздерінен, мұғалімнен, оқулықтан және достарынан алған

білімдерімен өзара әрекеттесуі жағдайында жүзеге асады деген тұжырымға негізделеді.

Сыни тұрғыдан ойлау Бағдарламаның өн бойында екі мағынада қарастырылады:

оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын дамыту және мұғалімдердің сыни тұрғыдан ойлауын

дамыту. Бағдарлама өзара байланысты бұл үдерістердің екеуін де дамытуды қарастырады.

Оқушыларға қатысты сыни тұрғыдан ойлау ақпарат пен идеяларды синтездеу қабілеті, ақпарат

пен идеяның шынайылығы мен салыстырмалы түрде маңыздылығы туралы ойлана білу

қабілеті, өзінің оқуына қатысты таңдау жасау және басқалардың идеяларына күмәнмен қарау

қабілеті ретінде түсіндіріледі. Мұғалімдердің сыни тұрғыдан ойлауы өзінің жұмыс тәжірибесін,

жаңа тәсілдерді қолдану және бағалау әрекеттерін сыни тұрғыдан бағалауды қамтиды.

Сондықтан құзырлы мұғалімде Бағдарламада берілген Шульманның «үш көмекшісі» деп

аталатын қасиеттер болған жағдайда ғана оқыту жақсы болып саналады. Оқытудың сапалы

және табысты болуы белгілі бір деңгейде мұғалімнің қалыптасып отырған жағдайларға

бейімделе алуына тығыз байланысты болады.

Сындарлы оқытудың мақсаты оқушының пәнді терең түсіну қабілетін дамыту, алған

білімдерін сыныптан тыс жерлерге, кез келген жағдайда тиімді пайдалана білуін қамтамасыз

ету. Оқыту туралы сындарлы түсінік оқушыға нақты білім берудегі мақсат тұтқан мұғалімнің өз

сабақтарын оқушының идеясы мен білім біліктілігін дамытуға ықпал ететін міндеттерге сай

ұйымдастыруын талап етеді. Бұндай міндеттер оқушылардың оқыған тақырып бойынша

білімдерін өз деңгейінде көрсетіп, кейбір болжамдар бойынша күмәнді ойларын білдіре

алатындай, пікір көзқарастарын нақтылап, жаңа ұғым түсініктерін өрістете алатындай етіп

орайластырып құрылады. Мұғалім қызметіндегі маңызды дүние жекелеген оқушылардың

тақырыпты қабылдау ерекшеліктерін, оқушылардың түсінігін жетілдіру немесе жақсарту

мақсатында олармен жұмыс жүргізу қажеттігін ұғынуы, сондай-ақ кейбір оқушылардың