Бөгенбай батыр туралы ғылыми жұмыс 8 сынып

Ж о с п а р ы

Кіріспе.

1 тарау. Бөгенбай ғұмыры

3-6-бет

1.1. Бөгенбай батыр және Ақтабан шұбырынды

шындығы 7-11-бет

1.2. Қанжығалы қарт Бөгенбайдың серіктері

12-15-бет

2 тарау. Қазақтың қамал қорғаны

16-21-бет

2.1. Батыр ғұмырының соңы

16-21-бет

Қорытынды.

22-23-бет

Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер

тізімі.

Қосымшалар

Кіріспе. Қанжығалы қарт Бөгенбай батырдың аталып өтілетін 300

жылдық мерейтойына орай сол кездерде газет беттерін батыр

бабамыздың өмір жолына, жалпы қазақ халқының өткен

ғасырлардағы тарихына байланысты және сол замандағы қазақ

батырлары туралы материалдардың жиі жарияланып жүргенін

білеміз.Әрине, біз олардың бәрі ғылыми негізделген, дәйекті

дүниелер деуден аулақпыз.

Тұтас бір дәуірдің ақиқатын айтуға тыйым салған кім,

неге, не үшін өйтті? Біз шертер сырдың негізгі мақсаты соны

ажырату. Рас, олар жайында тарихшылар жазды.

Бөгенбай батырдың ерлігін Қожаберген жырау «Елім-ай»

атты тарихи дастанында жырлап, «Ер Бөгенбай » аталатын қисса

арнаған. Бұқар, Үмбетей, Керей Жанкісі, Сегіз сері Шақшақұлы

Бөгенбай туралы дастандар шығарған.

Сонымен бірге бұл кезеңде қазақтардың азаттық күресін

ұйымдастырып, оның басында тұрған хандар мен батырлар

туралы жаңа эпикалық туындылар (тарихи жырлар ) мен аңыз

туды («Есім хан», «Олжаш», «Абылай хан », «Бөгенбай батыр»,

«Қабанбай батыр», т.б.) Және де Үмбетей жыраудың

шығармашылығында «Бөгенбай өліміне » және «Бөгенбай өлімін

Абылай ханға естірту» деген екі шығарма ерекше көрінеді. Бұл

шығармасында Бөгенбайды нағыз бүкіл халықтық батыр ретінде

жырланған. Автор батырдың ең басты жеңістері мен ерліктерін

тізіп келтіріп, оның басқыншылардан азат еткен, сөйтіп,

қазақтарға қайтарған жерлерін: Баянауыл, Қызылтау, Абыралы,

Шыңғыстауды, Қозымаңырақ, Қоймаңырақты атайды.[1]

Бүгінгі ұрпағы айтқан осы аңызды негізге алсақ,

энциклопедиядағыдай батырдың зираты Солтүстік Қазақстан

облысының Ленин ауданындағы Ильич совхозының «Жантай»

ауылында емес/аты ұйқас болған соң айтылған болар/.

Ерейментау ауданының Қойтас тауы өңірінде.

Бұл тұстағы қазақ қайраткерлігінің көңіл-күйі, өмір жайы

түрлі дастандар мен қиссаларда баяндалған. Мұндай әдеби мұра

елдегі азаматтар қолында да ғылыми зерттеу орындарында да

баршылық. Тек соларды бір жүйеге келтіретін зерттеушілер.

Сөзіміз жалаң болмас үшін Абайдың шәкірттерінің бірі – Көкбай

Жанатайұлы «Сабалақ» дастанының мазмұнын еске салайық.

Абылайдың жігіт шағына арналған

бұл дастанда мынадай шумаққа кезігеміз.

«Бұл сөйтсе қанжығалы қарт Бөгенбайға келіп қонақ

болды үш күн ұдай, Қалмаққа аттанысып барады екен, Шерік

қанша жер деді мұнан былай» Бұл болашақ Абылай хан мен

Бөгенбай батырдың кездесуі.

Тақырыптың өзектілігі: Қанжығалы қарт Бөгенбай

өмірінң соңына дейін 100-ден астам шайқасқа қатысқан. Көбісі

жоңғарларға қарсы бетпе-бет ұрыстарда еді. Бөгенбай қазақ

халқының Абылай бастаған ұзақ жылдарғы ұлт бірлігі үшін

күресінің ұйтқысы болды. Бөгенбай батыр,т.б-мен тізе қоса

отырып, қазақ елінің тұтастығын сақтап қалуда ерекше ерлік

көрсетті.

Тақырыптың зерттелу деңгейі: Бөгенбайдың

батырлығы оның қазақ елі тарихындағы ерекше орын бүгінгі

тарихшыларымыз да бар дауыспен жазды. Мәселен, тарих

ғылымының кандидаты Б.Дәрішев Бөгенбайға арнап «Сын

отечества» атты зерттеу еңбегін жазды. [2] Бөгенбай туралы

қызықты деректер жинаған Екібастұздық Қазбек Нұралин,

Ақмолалық Молдахмет Досаев, Алматылық Ғаббас Байталов.

Орыстың әскери тарихшысы В.Н.Витевский өзінің «И.И.Неплюев

Оренбурский край в прежднем его составе до 1758 г.» деген

еңбегінің бірінші томында. XVІІІ ғасырдың басында қазақтардың

арасында алауыздық талас-тартыстар басталғандығын,

жоңғарлық қалмақтардың Қалдан-Церен бастаған қолдары

тыным бермегендігін,т.б. туралы айтып кетеді. М.Қозыбаевтың

«Жауды шаптым ту байлап » еңбегінде Бөгенбай туралы біраз

мәліметтер жазған. Қанжығалы қарт Бөгенбай батырдың ерлігін

Қожаберген жырау «Елім-ай» атты тарихи дастанында жырлап,

«Ер Бөгенбай» аталатын қисса арнаған.

Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеті: Қазақтың

тарих беттерінде орын алған қанжығалы қарт Бөгенбайдың орны

ерекше. Бөгенбай сияқты өшпес ерлік жасаған батырларымызды

есте сақтау, олардың ерен ерлігін халыққа таныту, қазақ елі үшін

қасық қаны қалғанша шайқасқа түскен батырлығын қастерлеу

біздің міндетіміз.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы: Бөгенбай жайлы

мақала 1991 жылы 7-14-ақпанда «Арқа ажары» газетінің санында

басылды. Оның авторы Қазыбек Нұралин –Бөгенбай батырдың

тікелей ұрпағы. 1989 жылы қаңтардың бірінші жұлдызынан

«Қазақ әдебиеті» газетінің 7-бетінде Бөгенбай батыр жайлы

мақала жарияланған

болатын. Онда Талғат Бигелдиновты Бөгенбай батырдың ұрпағы

етіп жазуы.

Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс

кіріспеден, екі тараудан(Бөгенбайдың ғұмыры, Қазақтың қамал

қорғаны), қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер мен

сілтемелер тізімінен және қосымшалардан тұрады.