Сыпатай батыр туралы ғылыми жоба Қазақстан тарихынан

Тақырыбы: «Ерлік пен елдікті ту еткен – Сыпатай батыр»

Зерттеу бағыты: Өлкетану

Жоба авторы: Орынбаева Назира Талғатқызы

Мектебі: Иван Трубицын атындағы №17 жалпы білім беретін мектеп –гимназиясы

Мазмұны

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім

2.1 Сыпатай батыр - XVIII ғасырдың аяғы мен ХІХшы ғасырдың бірінші жартысының перзенті

2.2 Қазақ-қырғыз елі арасында батырлығымен,тапқырлығымен танылған - Сыпатай Әлібекұлы

2.3 Батыр есімімен аталатын Сыпатай батыр ауылы

2.4 Сыпатай батыр кесенесі, ескерткіші

III. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер

Аннотация

Жоба қазақ-қырғыз елі арасында батырлығымен, тапқырлығымен танылған Сыпатай Әлібекұлы жайлы. Бұл жобада Сыпатай батырдың қазақ тарихындағы орны, батырдың қасиеттері туралы ақпараттар беріледі. Туған өлке тарихына сіңірген ерен еңбегі, Сыпатай Әлібекұлының 210 жасқа толуының құрметіне орнатылған батырдың мавзолейі жайлы мәліметтер жинақталған. Жоба бабамыз жайлы жақынырақ танып білуге мүмкіндік береді.

Аннотация

Проект посвящен Сыпатай Алибекулы, который славится своей мужеством и героизмом среди казахов и кыргызов. В этом проекте представлена ​​информация о месте Сыпатай батыра в истории Казахстана, качествах воина. В этом проекте есть информация о мавзолее батыра, посвященном истории родины, посвященной 210-летию Сыпатай Алибекулы. Проект дает нам прекрасную возможность познакомиться с нашей великой личностью.

Аnnotation

The project is about Sipatay Alibekovich, who is famous for his courage and heroism among Kazakhs and Kyrgyz. This project provides information on the place of Sypatay batyr in the history of Kazakhstan, the qualities of the warrior. There is information about the mausoleum of the batyr, dedicated to the history of the native land, dedicated to the 210th anniversary of Sipatai Alibekuly. The project will help you to get to know our grandparents closer.

Мақсаты:

Жетісу өлкесінің әулие, пір тұтқан аяулы азаматы қазақ пен қырғыздың төбе биі атанған - Сыпатай Әлібекұлының қоғамдағы өзіндік орны мен батырдың өшпес ерлігін дәріптеу

Сыпатай батыр кесенесі, ескерткіші, батыр есімімен аталатын ауыл жайлы мәлімет беру

Зерттеу пәні: тарих,әдебиет,география.

Зерттеу нысаны:

Меркі өлкесінің ұлы тұлғасы Сыпатай батырдың ескерткіші

Зерттеу әдістері:

Зерттеу барысында салыстыру мен сипаттау,жинақтау,қорыту, басшылыққа алынды

Зерттеудің жаңалығы – Сыпатай Әлібекұлының Қазақ тарихындағы өзіндік орынының айқындалуы

Кіріспе

Батыр – жорық–жортуыл, жаугершілік тәрізді ел, халық тағдыры шешілетін сын сағаттарда, аласапыран заманда, жан кешті майдандарда өзінің айлакерлігімен, ерлігімен көзге түскен, жауына қарсы аттанған азаматтардың басын біріктірген халықының жанашыр тұлғасы. Қазақ тарихының әрбір белесінде осындай орасан зор халықтық мәні бар тарихи оқиғаларға араласқан, асқан ерлік көрсеткен азаматтар – халық батыры атанған.

Батыр – туған елі мен жұрты, атамекен туған жері үшін, ел азаттығы үшін жанын құрбан ететін, ерекше ерлігімен, батырлығымен көзге түскен, сөзі өткір, айбарлы, қаһарман елінің бір туар жанашыры.

Ең бастысы ел тағдырындағы, ұлттық тарихымыздағы әрбір есім белгілі, халық жадында биік тұғырға көтерілген, халықтық ұғымдағы ел сүйіспеншілігіне бөленген батыр тарихи тұлға ретінде бүгінгі күнде де, қазіргі заманымызда да еш маңызын жоймайды.

Ұсынылып отырған жоба Меркі елінің дулығалы батыры жайлы.Меркінің өткеніне көз жүгіртіп, зер салып қарайтын болсақ, ежелгі Меркі қаласы жаугершіліктің салдарынан бірнеше мәрте қирап, іргесі бұзылған. Бірақ, түркілердің құтты мекеніне айналған Меркі қаласы қайта бой түзеп, қайта түлеген. Өлкелі өңірден қол бастап шыққан дулығалы батыр бабаларымыз бен данагөй билеріміз жоңғар, қоқан басқыншыларының озбырлығына лайықты тойтарыс беріп, киелі жерімізге көз алартқан жоңғарларды түп–тамырымен жойып, жерімізден қуып шыққан.

Қасиетті Меркі жері бастан кешкен қиын заманда ел бірлігі мен ұлт тұтастығын ойлап атқа қонған, аттары аңызға айналған даңқты Жауғаш, Сыпатай, Тілеміс, Ақкөз батырлардың киелі мекені, туған топырағы. Өзгеде өңір батырлары – Аңдас, Тілеуберді, Тұрлыбай, Қарға батырлар өз заманының тұсында атажұртымыздың ержүрек перзенттері болған. Сол батырдың бірі, бүгінгі жобамның негізгі кейіпкері, ел жадында мәңгілік сақталып қалған бабамыз, Ботпай руынан шыққан, батырлық, турашылдығымен танымал тұлға – Сыпатай батыр.

Сыпатай Әлібекұлы (1782–1867) – Қоқан басқыншыларына қарсы күресте аты шыққан батыр, ерлігі мен шешендігі, әділдігі мен ақылдығы ел жадында сақталып қалған үлкен бедел иесі.

Зерттеу тақырыбыма арқау болған Сыпатай Әлібекұлы тарихы терең қазақ халқының жүрегінен ерекше орын алатын өр тұлға. Сыпатай батыр қазақ-қырғыз халықтарының қамын жеп, Қоқан ханының езгісіне қарсы күресіп, қол бастаған қайыспас, қайсар батыр, халық батыры.

Жобада Сыпатай батырдың өшпес ерлігі және батыр жайлы құнды деректер ескеріліп жазылған. Батыр есімімен аталатын ауыл туралы, ауыл халқының тұрмыс–тіршілігі баяндалады. Мерейлі Меркі өңірінің ұлы батыры Сыпатай Әлібекұлының 210 жасқа толуына орай орнатылған кесенесі және 2003жылы орнатылған ескерткіші жайлы мағұлмат берілген.

Негізгі бөлім

I. Сыпатай батыр - XVIII ғасырдың аяғы мен ХІХшы ғасырдың бірінші жартысының перзенті

Сыпатай Әлібекұлы (1781/82– 1867/68) – батыр.

Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботбай руынан шыққан батыр.Сол кезеңдегі жазу сызудың кемдігінен бұл тұлға жайлы нақты жазба мәліметтер аз сақталған.Тіпті, оның қай жылы туып,қай жылы өмірден өткені жөнінде дәл дерек жоқ. Қазақ Совет Энциклопедиясында батырды 1781 жылы өмірге келіп, 1868 жылы дүниеден өтті деп жазған. ҚазССР–і Ғылым Академиясының қолжазба қорындағы деректерде 1786–1868 деп көрсетілген. Яғни энциклопедия дерегі бойынша 87 жасқа келгендігі жайлы айтса, Академия мәліметі бойынша 82 жыл өмір сүрген болып шығады. Ал Сыпатай бабамыздың асы 1868 жылы берілген деп жүр. Сонда Сүйінбай Майлықожамен айтысындағы мынадай жыр шумағында:

Сексен беске жеткенде

Дәу Сыпатай дүниеден өткенде, -

деп жырлайды. Оны Майлықожаның айтқан сөздерінен де байқауға болады.

Cексен беске келгенде

Сыпатайдай батырды

Алтайы қызыл түлкідей

Ақыр бір күн індетті, -

дейді. Егер 85 жыл өмір сүріп, 1868 жылы дүниеден өткен болса,ол кісі 1883 жылы туылған болады. Батырдың 1868 жылы дүниеден өткені жайлы да күдік туыдатады. Өйткені, бұлай деуіміздің себебі ол кісінің асы ол өлген жылы берілмейді.

Кейінгі ұрпаққа Сыпатай батырдың суреті де жетпеген. Қазіргі кітап, журнал, газет беттеріндегі бейнесі кейбір адамдардың айтқанымен, елдің естелігіне сүйеніп салынған. Кенен Әзірбаевтың естуі бойынша: «зор денелі, құлағы сүйемдей, омырау жүні бір түп қамыстай, құлағына тұрған қырауды қамшысымен қағып түсіреді екен. Сөзге де шешен, тапқыр болыпты», – деп суреттейді.

Әкесі Әлібек момын, етік тігіп, өрім өрумен аймағына аты танылған адам болған. Бірақ балалары – Андаста, Сыпатай да намысқой, өр кеуделі жігіт болып өседі. Батырдың есімін ағасы Андас сияқты оның есімі де нағашыларының құрметіне Сыпатай деп атаған. Өйткені Аңдас, Сыпатай жалайыр тайпасының белгілі аталары болған екен. Ағайынды екі жігітте батыр нағашыларының ерлігін өздеріне үлгі-өнеге тұтқан. Дегенімен, Ботпайдың Шағайынан тарайтын Байкүшіктің ұлдары Асан мен Тайлақ момындау болғандықтан «келіншек ботпай» атанып кеткен болса керек. Ал, Шағай – Семен батыр кезінде қалмақтарға қарсы күресте асқан ерлігімен көзге түсіп, есімі ботпайлардың ұранына айналып, оның ұрпақтары «жуан ботпай» атанған. Тіпті кейде өз ағайындары келіншек ботпайларға да тізесі батып, соңында Аңдас, Сыпатай батырлардың Іле бойын тастап, Меркі жеріне кетуіне

мәжбүр етеді. Сыпатай шақшам Тілеміс батырмен достасып, қарындасына үйленеді.

XIX ғасырдың І-жартысында қоқандықтардың елге көрсеткен зорлық-зомбылығын көріп өскен Сыпатай батыр Қоқан хандығынан елін азат етуді өз өмірінің басты мұраты етеді. Атқа мініп, қол жинап, салық жинап жүрген Қоқан ханының жасауылдарын айдап шығады. Міне, осы кезде оның ұйымдастырушылық қабілеті жарқырай көрініп, ерлік істерімен ел құрметіне бөленеді. Арқадан ығысқан Кенесары хан оңтүстікке келіп, Қоқан бекіністеріне шабуыл жасаған соң ел азаматтарын бастап, Сыпатай батыр Кенесары ханға қосылып, оның сенімді батырларының біріне айналады. Бірақ Кенесары хан қырғыздарға соғыс жасағанда, Сыпатай батыр одан бөлініп, өз әскерін бастап кетіп қалады. Оның өзіндік себебі де бар еді.

Жиырмадан жаңа аса берген албырт кездерінде өз елінің жуандары ағайынды екі батырды – Андас пен Сыпатайды сыйғызбай қуып жібергенде, олар көрші қырғыздарға барып паналаған болатын. Қырғыз ағайындар елін Қоқан басқыншыларынан қорғасқан екі батырға риза болып, өз ұлдарындай көріп, алдарына мал салып, үстеріне үй тігіп, қоныстығына жер береді. Қырғыздардың солто тайпасының манабы Қанай Сыпатайдың екінші әкесіндей болып, үлкен қамқорлық көрсетеді. Өзін баласындай етіп өсірген елге Кенесары шабуыл жасамақ болып Сыпатайға адам жібереді «мың кісімен келіп қосылсын» деп хабарлайды, алғашында не істерін білмеген ол қатты қиналады да ол бұйрықты қабыл алады. Кейіннен ол Кенесарының «бүтін қырғызды қоластыма қаратамын, әйтпесе бәрін құртамын» деген қатігез ниетін аңғарып, сарбаздарын ертіп қайтып кетеді. Ақыры өздеріне адамгершілікпен соншалық жақсылық жасаған елге шабуыл жасауға ұжданы жібермейді, әрі ата жұртының ежелгі көршісі бауырлас елмен қарым-қатынасты бұзғысы келмейді. Сөйтіп екі жақтың арасындағы қантөгістен қатысудан бас тартады.

II.Қазақ-қырғыз елі арасында батырлығымен, тапқырлығымен танылған - Сыпатай Әлібекұлы

XVIII ғасырдың аяғы мен ХІХ–шы ғасырдың бірінші жартысы – бұл феодалдық, рулық талас-тартыс, ұрыс-керіс, ату- шабу, бассалып барымталау етек алып тұрған кезең. Бұл тұста әр ру, әр ел өзін-өзі қорғауға, бөтеннің құлдығында, қорлауында қалмауға, бұл үшін өзіне сүйеніш ретінде басқаға айбат етер батыр ұстауға мәжбүр болған. Аты дардай, қайыспас батыры жоқ елдер де «әркім барын бақтырып теке қояды» дегендей, өз ішіндегі бас көтерер мықтысын «батыр» деп жариялап, басқаға оның есімімен сес көрсетіп, бетін қайырып отырған. Шындап келгенде, батыр тұтып жүргендердің көбісі-жауға шаппақ тұрмақ, тышқан мұрнын қанатпаған батырлар.

Ал, Сыпатай Әлібекұлы - қазақ-қырғыз халықтарының қамын жеген, Қоқан хандарына қарсы күресе білген, қол бастаған қайсар батыр. Талай-талай жорықтарға қатысып, етігімен су кешкен, атын ауыздығымен суғарған, аттың жалы, түйенің қомында жүріп ел қорғаған батыр. Бұған дәлел ретінде бізге жеткен аңызды алға тартып қарасақ, бірде ағасы Аңдас жауға аттанады. Он алты жасар Сыпатай менде барам деп қоймайды. Оның жас екенін ескеріп ағасы оны ертпей тастап кетеді. Ол шұбар байталына мініп, артынан алыстап ілесіп отырады. Қол далаға тоқтап түнегенде, ол аулаққа, қамыс арасына түседі. Түнде байталы үркіп, сүйреп аяғын сындырады. Ертеңіне Аңдастың адамдары жайылып жүрген байталды…