Халық батыры Қабанбай туралы ғылыми жұмыс, 8 сынып

Ж О С П А Р Ы

Кіріспе------------------------------------------------------------------------- -3-4бет

1 тарау. Халық батыры

Қабанбай---------------------------------------5-6бет

1.1. Балалық

шақ-------------------------------------------------------------7-10-бет

1.2. Қабанбай және

Жәнібек----------------------------------------------11-12-бет

2 тарау. Хан батыр Қабанбай

дәуірі------------------------------------13-18-бет

2.1. Қабанбайдың соғыс

тактикалары----------------------------------19-22-бет

2.2. Қабанбайдың «Дарабоз» атанып хан ұранына

айналуы------ 23-26-бет

Қорытынды----------------------------------------------------------------

--27-бет

Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер

тізімі

Қосымшалар

Кіріспе

Қазақ халқы өзінің қалыптасу сапарында тайпалық,

ұлттық дәуірлерді басып өткені сияқты, оның батырлық

жырлары да өз басынан тайпалық, ұлттық дәуірлерді басып

өтіп, біртіндеп дамып, біздің дәуірімізге жетіп отыр.

Сондықтан қазақ халқының батырлық жырларына ұзақ

тарихты бастан кешіріп, талай заманаларды аттандырып

салып, өз бойына бірқыдыру дәуірлердің таңбасын басып,

дәмін сіңіріп келген асыл мұра ретінде қарауымыз керек.

Бүгінгі күндері Қаракерей Қабанбай батырдың ерлік

жолы, ғұмырнамасы қалың көпшілікке біршама таныс.

Қазақ тарихы туралы жазба деректер мардымсыз

болғандықтан, кешеге дейін де, қазір де зерттеу көбінесе

ауызша аңыз-әңгімелерге сүйене жүргізіліп келеді.

Сондықтан ұлы тұлғалар және оның дәуірі туралы сол кісінің

өз руынан шыққан шежірелердің айтып, жазып

кеткендеріне және сол тұлғаның өз елінен тараған аңыз-

әңгімелерге сүйенсе, қателік аз болатынын тәжірибе

көрсетіп жүр.

Тақырыптың өзектілігі: Бұл тақырыптың негізгі

маңыздылығы қазақ тарихында алатын орны ерекше.

Қаракерей Қабанбай батыр халық алдында ерлігімен,

батырлығымен, баьылдығымен, ержүректілігімен көзге

түсті. XVІІІ ғасырдағы қазақ батыры, жоңғар

шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастырушылардың

бірі. Қабанбай тек Орта жүзде ғана емес, сонымен қатар

Кіші жүздегі уақиғаларға араласып отырған. 1745 жылы

Қабанбай – Ресей қол астына өтуге тілек білдіріп, патша

өкіметіне өтініш жасаған, сөйтіп, жоңғарларға қарсы

күресте Ресейді қолдауға уәде берген билердің бірі.

Мәселенің зерттелу деңгейі: Қаракерей Қабанбай

туралы Қ.Жұмаділшовтың қос томдық «Дарабоз» романы,

М.Кәрімов, Б.Әбілқасымов сияқты ірі ғалымдардың іргелі

еңбектері, З.Сәнік, К.Әбдірахман, А.Жақыповтың кітаптары,

поэмалар, пьесалар жарық көрді. Ежелден жеткен он сегіз

жыр және бар. Оның үстіне Мәшһүр-Жүсіп Көпеев

атамыздың «... Қазақта Қаракерей Қабанбайдай батыр

болған емес» дегені. Шыңжыңдық тарихшы Зейнолла

Сәнікұлы өзінің «Қабанбай – халық ұлы » деген еңбегінде

Қабанбайдың шайқас

үстіндегі ерліктеріне біршама тоқталып өтеді. Әсіресе,

Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама). Қазақстан

Республикасы Ұлттық ҒА – ның көне қолжазбалар бөлімінде

Қабанбайға арналған жырлардың 4 нұсқасы, Қытай

қазақтарында 10-ға тарта нұсқасы сақталған. Бұл жырларды

жинау ісіне Ш.Уәлиханов, С.Торайғыров, Қ.Халидұлы,

Қытайда тұратын қазақ ғалымдары З.Сәнік, Б.Садықан,т.б.

көп еңбек сіңірген.

Тақырыптың мақсаты мен міндеті: Қаракерей

Қабанбайдың ел алдындағы өшпес ерлігін халық жадында

қайта жаңғырту үшін, мәселен, кино әлеміне басты назар

аудару біздің алға қойған мақсаттарымыздың бірі болуы

керек. Яғни, өскелең ұрпаққа осындай ержүрек, батыл,

батыр, қайсар бабамыздың өшпес ерлігін айтып отыру әр

адамның міндеті.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы: Қазіргі кезде

Қаракерей Қабанбайдың өшпес ерліктері туралы жазылған

деректерді Қазақ тарихы журналынан көруге болады.

Мәселен, Тарбағатай ауданының құрметті азаматы,

өлкетанушы, тарихшы Егізбай Қарпықтың «Хан батыр

Қабанбай дәуірі » деген мақаласында ұтымды ойлар,

көкейкесті мәселелер айтылған. Және де Тарих зерттеуші,

өлкетанушы Камал әбдірахманның қазақ тарихы

журналында жарық көрген «Қаракерей Қабанбай Ақмоласы

» деген мақаласынан біраз мәліметтер алуға болады.

Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс

кіріспеден, екі тараудан (Халық батыры Қабанбай, Хан

батыр Қабанбай дәуірі), қорытындыдан, сілтемелер мен

пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан

тұрады.

4 1 тарау. Халық батыры Қабанбай

Қазақ халқы өз басынан талай тартыс, сан-сайысты

өткеріп, біртіндеп бас құрып, ұлт болып бұл күнге жеткен

тарихының осы тай-таласына оның басына әлденеше рет

ауыр күндер төнген, тіпті ұрқы мен құрып кету қаупіне де

кез келген. Осындай сәттерде батыр бабаларымыздың, би-

шешендеріміздің асқан ерлігі зор. Біз айтпақ тарихи

тұлғаның бірі – Қаракерей Қабанбай.

Қаракерей Қабанбай, Дарабоз -1692 жылы қазіргі

шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Барлық тауында

дүниеге келген. 1770 жылы қайтыс болған. Азан шақырып

қойылған есімі – Ерасыл. Қазақ халқының жоңғар

шапқыншылығына қарсы күресінде ерекше ерлік көрсетіп,

талантты қолбасшы ретінде аты шыққан. Найман ішіндегі

Қаракерей руының Байжігіт тармағынан. Қабанбайдың жеті

жасында Қожағұл, он алты жасында ағасы Есенбай

жоңғарлар қолынан қазақ тапқан. 16 жасар бала жау

арасына жасырын барып, ағасын өлтірген жоңғар батырын

өлтіріп, кек алған. Осыдан кейін Ерасыл 5-6 жыл

Зайсандағы Керей ішіне кетіп, әпкесі Меруерт пен жездесі

Бердәулеттің қолында болады. Осында жүріп жылқыға

шапқан жабайы қабандарды жайратып, «Қабан батыр »

атанды. 1717 жылы Аягөз шайқасында ерекше көзге түсіп,

Қабанбай батыр атанады. 1723 жылы Түркістан

қорғанысына, 1726 жылы Бұланты шайқасына, 1730жылы

Аңырақай-Алакөл шайқасына, кейін Шыңғыстау, Ертіс

бойындағы шайқастарға қатысып, Абылай ханның бас

батырларының біріне айналды. 1741 жылы Шыңғыстаудағы

Шаған шайқасында ақбоз атпен топ жарып, жауға шапқаны

үшін дарабоз атанды. 1751 жылы Арқадан оңтүстік

Қазақстанға Қабанбай – Ханбаба (Барақ сұлтанның үлкен