бжб+тжб, 10 сынып биология

«Биология» пәнінен

жиынтық бағалауға арналған әдістемелік ұсыныстар

10-сынып

(жаратылыстану-математикалық бағыт)

Нұр-Сұлтан, 2019

МАЗМҰНЫ

1 – ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ3

Молекулалық биология және биохимия тарауына жиынтық бағалау3

Жасушалық биология тарауына жиынтық бағалау9

Қоректену тарауына жиынтық бағалау15

2 – ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ20

Заттардың тасымалдануы тарауына жиынтық бағалау»20

Тыныс алу тарауына жиынтық бағалау24

Бөліп шығару тарауына жиынтық бағалау28

3 – ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ32

Жасушалық цикл тарауына жиынтық бағалау32

Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтары тарауына жиынтық бағалау37

Эволюциялықдамужәнеселекциянегіздері.Тіріағзалардыңкөптүрлілігітарауына

жиынтық бағалау43

4 – ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ47

Координация және реттеу көптүрлілігі тарауына жиынтық бағалау47

Қозғалыс тарауына жиынтық бағалау53

Биомедицина және биоинформатика. Биотехнология тарауылары жиынтық бағалау57

1 – ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ Молекулалық биология және биохимия тарауына жиынтық бағалау

Оқыту мақсаттары10.4.1.1 Жердегі тіршілік үшін судың іргелі маңызын түсіндіру

10.4.1.2 Көмірсуларды құрылымы, құрамы және қызметтері бойынша жіктеу

10.4.1.4 Майлардың химиялық құрылысы мен қызметтерін сипаттау

10.4.1.5 Нәруыздарды олардың құрылымы, құрамы, атқаратын қызметтері бойынша жіктеу

10.4.1.8 ДНҚ құрылымы мен қызметі арасындағы байланысты орнату

10.4.1.9 Чаргафф ережелері негізінде ДНҚ репликациясы үдерісін сипаттау

10.4.1.10РНҚтиптерініңқұрылысыменқызметтерін

ажырату

10.4.1.11 РНҚ және ДНҚ молекулаларының құрылысын

салыстыру

Бағалау критерийіБілім алушы

Жердегі тіршілік үшін судың маңызын түсіндіреді

Көмірсулардыңқұрылымын,құрамынжәне

қызметтерін сипаттайды

Майлардың химиялық құрылысы мен қызметтерін

сипаттайды

Нәруыздарды құрылымы, құрамы және атқаратын

қызметтері бойынша жіктейді

ЧаргаффережелерінегізіндеДНҚрепликациясы

үдерісін түсіндіреді

РНҚтиптерініңқұрылысыменқызметтерін

сипаттайды

РНҚжәнеДНҚмолекулаларыныңқұрылысын

салыстырады

Ойлау дағдыларыныңҚолдану

деңгейіЖоғары деңгей дағдылары

Орындау уақыты20 минут

Тапсырма

1-суретте табиғатта су қоңызының су бетімен жеңіл қозғалып жүргенін көруге болады.

1-сурет

(а) Су қоңызының су бетінде жүгіруіне мүмкіндік беретін судың қасиетін атаңыз.

(b) Суды полярлы молекула атауының себебін түсіндіріңіз.

2-суреттегі заттың физикалық қасиеті бойынша түссіз, аморфты кристалл – карамель түзеді, суда жақсы ериді, дәмі тәтті.

(а) Глюкоза мен фруктоза монометрлері болып табылатын күрделі көмірсуды атайды.

2-сурет

(b) Көмірсулардың қызметін сипаттаңыз.

Omega-3 қанықпаған май қышқылдарынан түзіледі. Қанықпаған май қышқылдарын сипаттаңыз:

Төмендегі 3 - суретте нәруыздың үшінші реттік құрылымы және оны түзуге қатысатын байланыстар түрлері берілген.

3-сурет

(а) 3-cуреттегі ақпаратты пайдаланып нәруыздың құрылымы бойынша түрін анықтаңыз. Шаршының ішіне V немесе X белгісін қойыңыз.

Глобулалық

Фибрилярлық

(іі) Берілген құрылымдағы нәруызға мысал келтіріңіз. (2- ден кем емес)

(іі) Глобулалық және фибрилярлық нәруыздарды салыстырып, ерекшелігін сипаттаңыз.

4-суреттегі сызбада ДНҚ репликациясы көрсетілген.

4-сурет

(а) ДНҚ репликация үрдісіне қатысатын 3 және 6 сандармен берілген ферменттерді атаңыз.

ДНҚ репликациясы нәтижесінде екі жаңа тізбектің түзілу ерекшелігін Чарграфф ережесі негізінде түсіндіріңіз.

5 - суретінде берілген ақуыз синтезін сипаттайтын сызбанұсқадан Y құрылымын анықтап, X құрылымның қызметін сипаттаңыз.

5 - сурет

Y-______________________________________________________

– қызметі______________________________________________

ДНҚ және РНҚ молекулаларының құрылысындағы (кем дегенде бір) айырмашылығын анықтаңыз.

Бағалау критерийі

Тапсырма

Дескриптор

Балл

Білім алушы

Жердегі

тіршілік үшін

суреттен судың

сәйкес

физикалық

судың

маңызын

қасиетін атайды;

түсіндіреді

суды

полярлы молекула

атауының

себебін түсіндіреді;

Көмірсулардың

көмірсуды атайды;

құрылымын,

құрамын

көмірсулардың қызметін сипаттайды;

және

қызметтерін

сипаттайды

Майлардың

химиялық

майлардың

химиялық

құрылымын

құрылысы

мен

қанықпаған

май

қышқылдары

қызметтерін сипаттайды

негізінде сипаттайды;

Нәруыздарды құрылымы,

нәруыздарды

құрылымы

бойынша

құрамы

және

атқаратын

түрін анықтайды;

қызметтері

бойынша

нәруызға мысал келтіреді;

жіктейді

глобулалық

және

фибрилярлық

нәруыздарды

салыстырып,

ерекшелігін сипаттайды;

Чаргафф

ережелері

ДНҚ репликация үрдісіне қатысатын

негізінде

ДНҚ

ферменттерді атайды;

репликациясы

үдерісін

ДНҚ

репликациясы нәтижесінде екі

түсіндіреді

жаңа

тізбектің

түзілу

ерекшелігін

Чарграфф

ережесі

негізінде

түсіндіреді;

РНҚ

типтерінің

сурет

бойынша

ақуыз

синтезін

құрылысы

мен

сипаттайтын

сызбанұсқадан

Y

қызметтерін сипаттайды

құрылымын анықтайды

X құрылымның қызметін сипаттайды;

РНҚ

және

ДНҚ

және

РНҚ

молекулаларының

құрылысындағы (кем дегенде бір)

құрылысын салыстырады

айырмашылығын анықтайды.

Барлығы

Молекулалық биология және биохимия бөлімі бойынша

жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ата-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрика Білім алушының аты-жөні __________________________________________

Бағалау критерийі

Оқу жетістіктерінің деңгейі

Төмен

Орташа

Жоғары

Жердегі тіршілік үшін судың

Суреттен судың сәйкес физикалық

маңызын түсіндіреді

қасиетін

атау/суды

полярлы

қасиетін

атау/суды

полярлы

қасиетін

атау/суды

полярлы

молекула

атауының

себебін

молекула

атауының

себебін

молекула атауының себебін дұрыс

түсіндіруде қиналады

түсіндіру

кезінде

қателіктер

түсіндіреді

жібереді

Көмірсулардың құрылымын,

Көмірсуды

атау/көмірсулардың

Көмірсуды

атау/көмірсулардың

Көмірсуды атайды/көмірсулардың

құрамын

және

қызметтерін

қызметін сипаттауда қиналады

қызметін

сипаттау

кезінде

қызметін дұрыс сипаттайды

сипаттайды

қателіктер жібереді

Майлардың

химиялық

Майлардың химиялық құрылымын

Майлардың

химиялық

Майлардың химиялық құрылымын

құрылысы

мен

қызметтерін

қанықпаған

майқышқылдары

құрылымын

қанықпағанмай

қанықпаған

май

қышқылдары

сипаттайды

негізінде сипаттауда қиналады

қышқылдары негізінде сипаттауда

негізінде сипаттайды

қателіктер жібереді

Нәруыздарды

құрылымы,

Нәруыздарды құрылымы бойынша

Нәруыздарды

құрылымы

Нәруыздарды құрылымы бойынша

құрамы

және

атқаратын

түрінанықтау/нәруызғамысал

бойынша түрін анықтау/нәруызға

түрін анықтайды/нәруызға мысал

қызметтері

бойынша

келтіру/глобулалық

және

мысал келтіру/глобулалық және

келтіреді/глобулалық

және

жіктейді

фибрилярлық

нәруыздарды

фибрилярлық

нәруыздарды

фибрилярлық

нәруыздарды

салыстырып,

ерекшелігін сипаттау

салыстырып, ерекшелігін сипаттау

салыстырып,

ерекшелігін

қиын тиген

кезінде қателіктер жібереді

сипаттайды

Чаргафф ережелері негізінде

ДНҚ

репликация

үрдісіне

ДНҚ

репликация

үрдісіне

ДНҚ

репликация

үрдісіне

ДНҚ репликациясы үдерісін

қатысатын ферменттерді атауда,

қатысатын ферменттерді атайды.

түсіндіреді

ДНҚ репликациясы нәтижесінде екі

ДНҚ

репликациясы

нәтижесінде

ДНҚ

репликациясы нәтижесінде

жаңа

тізбектің түзілу

ерекшелігін

екі

жаңа

тізбектің

түзілу

екі

жаңа

тізбектің

түзілу

Чарграфф

ережесі

негізінде

ерекшелігін

Чарграфф

ережесі

ерекшелігін

Чарграфф

ережесі

түсіндіруде қиналады

негізінде түсіндіруде

қателіктер

негізінде түсіндіреді

жібереді

РНҚ

типтерінің

құрылысы

Сурет

бойынша ақуыз синтезін

Сурет

бойынша ақуыз

синтезін

Сурет

бойынша ақуыз

синтезін

мен қызметтерін сипаттайды

сипаттайтын

сызбанұсқадан

Y

сипаттайтын

сызбанұсқаданY

сипаттайтын

сызбанұсқаданY

құрылымын анықтауда,

құрылымын анықтайды.

X

құрылымның

қызметін

X

құрылымның

қызметін

X құрылымның қызметін дұрыс

сипаттауда қиналады

сипаттауда қателіктер жібереді

сипаттайды

ДНҚ

және

РНҚ

ДНҚ және РНҚ молекулаларының

молекулаларының

құрылысындағы

(кем

айырмашылықтарды

анықтауда

айырмашылықтарды

анықтауда

айырмашылықтарды

дұрыс

дегенде

бір)

қиналады.

қателіктер жібереді

анықтайды

айырмашылығын анықтайды

Жасушалық биология тарауына жиынтық бағалау

Оқыту мақсаттары10.4.2.1 Электронды микроскоп арқылы көрінетін жасуша

органоидтерініңқұрылысыменқызметтерінің

ерекшеліктерін түсіндіру

10.4.2.2 Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделін

пайдаланып,жасушамембранасыныңқұрылымы,

қасиеттеріжәнеқызметтеріарасындағы

байланысты орнату

10.4.2.3 Прокариот және эукариот жасушаларының құрылым

ерекшеліктері мен қызметтерін салыстыру

Бағалау критерийБілім алушы

Электронды микроскоп арқылы көрінетін жасуша органеллалардың құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктерін сипаттайды

Прокариот және эукариот жасушаларының құрылым ерекшеліктері мен қызметтерін салыстырады

Жасуша мембранасының сұйық кристалды моделін пайдаланып, жасуша мембранасының құрылымы, қасиеттері және қызметтері арасындағы байланысты орнатады

Ойлау

дағдыларының Білу, түсіну

деңгейі

Қолдану

Жоғары деңгей дағдылары

Орындау уақыты

20 минут

Тапсырма

Төменде жасуша құрылысы берілген.

(а) 1-сурет бойынша жасуша түрін анықтаңыз.

1-сурет

(і) 1-сурет бойынша В және С органеллаларын анықтаңыз.

(іі) D құрылымның қызметін сипаттаңыз.

2. 2-суретте жасуша құрылысы берілген.

(а) Жасуша түрін анықтаңыз

2-сурет

(і) Жасуша түрін дұрыс анықтағаныңызды

көрсететін дәлелдеме келтіріңіз. (2 ден кем емес)

(іі) В деп белгіленген үдерісті сипаттаңыз.

3. Pleurococcus -бұл бір жасушалы ағза, оларды ағаштардың діңінен табуға болады. Олар

өскен кезде ағаштардың діңінде жасыл дақтар тәрізді көрінеді. Олар бастапқы аналық жасушаның (Pleurococcus) бөлінуінен пайда болып, колониялар түзеді.

Төмендегі 3-суретте Pleurococcus-тың жарық микроскопы арқылы жасалған бірнеше жасушасы және оның құрылымдары берілген.

3-сурет

(а) Берілген жасушаны эукариот екенідігін анықтайтын екі құрылымды анықтаңыз

Жасуша қабырғасы және хлоропласт

Жасуша қабырғасы және цитоплазма

Хлоропласт және ядро

Цитолплазма және ядро

3 - суретте берілген жасушаның қай патшалыққа жататынын анықтаңыз.

(с) Өз таңдауыңызды 3 - суреттегі ақпартты пайдаланып дәлелдеңіз.

Төмендегі 4 - суретте электронды микроскоп арқылы жасалған прокариот жасушасы берілген.

4 - сурет

A және B деп белгіленген органеллаларды атаңыз.

(b) Бактериялардағы мезосоманың қызметі эукариот жасушалардағы митохондрия қызметімен ұқсас деп пайымдайды.

Прокариот жасушасындағы мезосома қызметін сипаттаңыз.

(c) Жасыл евглена эукариоттық ағза. Онда мембраналық органоидтар бар.Әр органелланың атқаратын қызметі бар.

Төмендегі органоидтардың қызметін сипаттаңыз.

рибосома _______________________________________________________

хлоропласт______________________________________________________

Евглена сияқты бір жасушалы ағзларда не ебепті арнайы газ алмасуға қатысатын мүшелерінің болмайтындығын түсіндіріңіз.

5 - суретінде биологиялық жасуша мембранасы арқылы тасымалдау типтері берілген.

5 - сурет

D, E, F, G әріптерімен таңбаланған құрылымдарды атаңыз.

А, В, С әріптерімен таңбаланған тасымалдау типтерін атаңыз.

А________________________________________________________________________

В________________________________________________________________________

С________________________________________________________________________

Төмендегі сызбада мембрана арқылы иондардың тасымалы көрсетілген, Жасушаның ішінде (Na+) иондарының концентрациясы төмен, (K+) иондарының концентрациясы жоғары. Жасушаның сыртында (K+) иондарының концентрациясы төмен, (Na+) иондарының концентрациясы жоғары болады. Мембранадағы тасымалдаушы нәруыздар Na+ мен K+ иондарын тасымалдайды.

Бағдаршалармен қандай ионар тасымалы көрсетілген?

Бағалау критерийі

Тапсырма

Дескриптор

Балл

Білім алушы

Электронды

микроскоп

сурет

бойынша

жасуша

түрін

арқылы көрінетін жасуша

анықтайды;

органоидтарының

берілген органеллаларды атайды;

құрылысы

мен

D қызметін сипаттайды;

қызметтерінің

сурет

бойынша

жасуша

түрін

ерекшеліктерін

анықтайды;

сипаттайды

жасуша

түрін дұрыс

анықтағанын

дәлелдейді;

органелла қызметін сипаттайды;

Прокариот және эукариот

эукариот жасушасына

тиесілі

екі

жасушаларының құрылым

құрылымды анықтайды;

ерекшеліктері

мен

суретте

берілген

жасушаның

қай

қызметтерін салыстырады

патшалыққа жататынын анықтайды;

өз таңдауын дәлелдейді;

прокариот

жасушаға

тән

органеллаларды анықтайды;

мезосома қызметін сипаттайды;

рибосома,

хлоропластқызметін

сипаттайды;

бір жасушалы ағзларда не себепті

арнайы

газ

алмасуға

қатысатын

мүшелерінің

болмайтындығын

түсіндіреді;

Жасуша мембранасының

жасуша

мембранасының

сұйық кристалды моделін

құрылымдарын анықтайды;

пайдаланып,

жасуша

тасымалдау типтерін анықтайды;

мембранасының

мембрана

арқылы

иондардың

құрылымы,

қасиеттері

тасымал бағытын/ тасымал түрін

және

қызметтері

анықтайды.

арасындағы

байланысты

орнатады

Барлығы

Жасушалық биология бөлімі бойынша

жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ата-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрика Білім алушының аты-жөні __________________________________________

Бағалау критерийі

Оқу жетістіктерінің деңгейі

Төмен

Орташа

Жоғары

Электронды

микроскоп

Сурет

бойынша

жасуша

түрін

Сурет

бойынша жасуша

түрін

Сурет

бойынша

жасуша

түрін

арқылы көрінетін жасуша

анықтауда, органеллаларды атауда,

анықтауда,

органеллаларды

анықтайды,

органеллаларды

органоидтарының құрылысы

D қызметін

сипаттауда,

жасуша

атауда, D қызметін сипаттауда,

атайды, D қызметін сипаттайды,

мен

қызметтерінің

түрін анықтауда, жасуша түрін

жасуша түрін анықтауда, жасуша

жасуша түрін анықтайды, жасуша

ерекшеліктерін сипаттайды

дұрыс

анықтағанын

дәлелдеуде,

түрін

дұрыс

анықтағанын

түрін

дұрыс

анықтағанын

органелла

қызметін

сипаттауда

дәлелдеуде,

органелла

қызметін

дәлелдейді,

органелла қызметін

қиналады

сипаттауда қателіктер жібереді

дұрыс сипаттайды

Прокариот

және

эукариот

Эукариот жасушасына тиесілі екі

жасушаларының

құрылым

құрылымды

анықтауға/суретте

құрылымды

анықтауда/суретте

құрылымды

анықтайды/суретте

ерекшеліктері

мен

берілген

жасушаның

қай

берілген

жасушаның

қай

берілген

жасушаның

қай

қызметтерін салыстырады

патшалыққа

жататынын

патшалыққа

жататынын

патшалыққа

жататынын

анықтауға/өз таңдауын дәлелдеуге

анықтауда/өз таңдауын дәлелдеуде

анықтайды/өз таңдауын дұрыс

қиналады

қателіктер жібереді

дәлелдейді

Прокариот

жасушаға

тән

Прокариот

жасушаға

тән

Прокариот

жасушаға

тән

органеллаларды

анықтау/мезосома

органеллаларды анықтау/мезосома

органеллаларды

қызметін

сипаттау/рибосома,

қызметін

сипаттау/рибосома,

анықтайды/мезосома

қызметін

хлоропласт қызметін сипаттау/бір

сипаттайы;рибосома, хлоропласт

жасушалы

ағзаларда

не

себепті