Дарынды оқушымен жұмыс дәптері 7 сынып

1.ӘДЕБИ ТІЛДІҢ ЛЕКСИКАЛЫҚ НОРМАСЫ ЖӘНЕ МӘТІН 1.Мәтін туралы айт және «Казақ тілі – қазақ халқының әдеби тілі» деген тақырыпқа мәтін құра. ____________________________________________________________________________________ 2.Төмендегі термин сөздердің қазақша баламасын жаз.

1. Квадрат- ……………… 5. Музей-………………….

2. Космос – ……………… 6. Универсал -………………… 3. Система- ……………… 7. Статья-……………………….. 4. Космонавт- ………….. 8. Паспорт-…………………….. 3.«Мемлекеттік тілдің қолданыс аясына көңіліңіз тола ма?» деген тақырыпқа өз пікіріңді жаз. 2. ӘДЕБИ ТІЛДІҢ ЛЕКСИКАЛЫҚ НОРМАСЫ ЖӘНЕ МӘТІН 1. Төмендегі сөздердің қандай сөздерге жататынын ажыратып, жеке-жеке топтап жаз. Ақ шәйгөн, ақырап, география, минерал, дақа, далан, дой дала, алмаз, вольфрам, сұмырай, есуас, қамшы, қапыл-құпыл, қапы, езбе, мылжың, миғұла, драма, реализм. 2.Төмендегі сөздерге шағын мәіпін құра және жаңа пікірді айтуға көшкенде мәтін қалай жазылатынын көрсет. Үріккен еліктей, жас киіктей, ақ маралдай, керілген кер маралдай, жаннаттай жайнап, құндыздай мақпал қара, құралайдың көзіндей, оқ тиген ақбөкендей, түлкідей епті, қырдың қызыл түлкісіндей, қояндай қарғып. 3.Диалект, дөрекі, былапыт, жаргон сөздер туралы айтып, оны мысалдармен дәлелдеп көрсет. 3. ӘДЕБИ ТІЛДІҢ ЛЕКСИКАЛЫҚ НОРМАСЫ ЖӘНЕ МӘТІН 1.Тіл туралы мақал-мәтел, қанатты сөздерді жаз және оның мағынасын түсіндір. 2.Төмендегі тұрақты теңеулердің жалғасын жазып, қазақ тілінің сөз байлығы туралы айт. Үйірінен айырылған …. Бұйдасы тайлақтай …. Көгеннен ағытқан …. Үріккен қойдай …. Тойған

3. Шешендердің өзіңе ұнаган ұлағатты бір әңгімесін айтып бер. 4. ЗАТ ЕСІМ 1.Сөйлемдердегі көп нүктенің орнына тиісші жалғауларды қой және қай жалғау екенін айт. Сандыбай қарға………….. тұзын екі қолы………… ұстап, айна…………. қарағандай жымиып отыр. Бойында әдет пен әдепке сыя бермейтін мінез………….. болғандықтан, жынды Бижан атанған адам. (Ғ.Мүсірепов) 2.«Оқушы, инженер» деген сөздерді жікте. 3.Төмендегі сөйлемнен зат есімді тауып, сөйлем мүшелеріне қарай талда. Өткен жазда болған болыс сайлауында сол ауылдың біреуі болыстыққа таласқан Тоқсанбайдың Сыздығы деген байға қарсы шыққан. (С.Мұқанов) 5. ЗАТ ЕСІМ 1.Сөйлемдерден жалпы есімді бөлек, жалқы есімді бөлек теріп жаз. Жандос, Ермекбайлар бір жақ, Ерасыл, Аман, Күлпаштар бір жақ болып,

армансыз сайысқан көрінеді. (Ғ.Мұстафин) Сондай бейбітшіліктің бірінде мүлік артқан, керуен тартқан саудагерлер найман еліне келіп, дастарқан басында әңгіме-дүкен құрып, өздерінің Сарыөзектен кедергісіз өткенін айтады. (Ш.Айтматов) Жалпы есім Жалқы есім 2. Төмендегі сөздерге көптік, септік, тәуелдік, жіктік жалғауларын жалғап жаз және бірінші қай жалғау жалғанатынын айт. Алма, шие, қазақ, орман. 3. «Жазғы кеш» деген тақырыпқа шағын шығарма жаз және зат есімдерді тап. 6. ЗАТ ЕСІМ 1.Су теңіз, көл, мұхит туралы тұрақты теңеулерді жазып, зат есімнің астын сыз. Үлгі: Судай шайқап, су сепкендей басылды, теңіздей терең, көлдей тасып, мұхиттай толқып.

2.Сөйлемдерге морфологиялық талдау жаса. Шығыс іргесінде Тарбағатай төсінен, құлап тұсетін мол сулы Қараүңгір өзені ағып жатыр. Оның сыртында қаланы бірнеше жерден көлемін беріден, қалың шилі, саздауыт даладан алатын, терең арналы, көк иірім қарасулар жарып өтеді. (Қ.Жұмаділов)

3.Қазақстанның өзен-көлдеріне шағын суреттеме жазып, жалқы есімдердің астын сыз.

7. СЫН ЕСІМ 1.Төмендегі сөйлемнен сын есімдерді тауып, сөйлем мүшелеріне қарай талда. Ортарақ кезде ұшын қырыққан дөңгелек ақ сақалды, ала шапанды, сәлделі бір жат адам отыр екен. (С.Мұқанов)

2.Мәтіндегі көп нүктенің орнына тиісті сөзді қой және сын есімдерді тауып, шырай түріне қарай ажырат. Әкесінің ……………… жақты келген, ұзын ………………….. басының құлақтан жоғары жері қаз жұмыртқасындай көрінді. Онсыз да ұзын……………….. бетінен ұп-ұзын боп ………………. біткен сақалы қосылғанда, басы мен беті бір өңірдей. (М.Әуезов) 3.Төмендегі сөздерден қатыстық сын есімдер жаса. Орман, тау, су, бала, ағаш, гүл, мал, қой, шөп.

8. СЫН ЕСІМ 1.Сын есімнің сөйлемдегі қызметінің барлық түріне мысал жазып, талдап шық.

2.Сөйлемдердегі сын есімдерді тауып, осы сын есімдерден салыстырмалы шырай жаса. Сұлу жүзді, қиылған қара мұртты, ақсұр жігіт домбыраны шешен сарнатып отырып-отырып барыр жортып бастап кетті. Үлкен қара көздері сәл қанталай түсіп, шабыт отын маздатады. (М.Әуезов)

3.Абайдың табиғат лирикасына жазылган бір өлеңін жатқа айтып, ішіндегі сын есімдерін жазып шық.

9. СЫН ЕСІМ 1. Күшейтпелі шырайға байланысты тұрақты теңеулерді жаз. Ү л г і: Қып-қызыл шоқтай жанып.

2.Сөйлемдерден негізгі сын есім мен туынды сын есімді, дара сын есім мен күрделі сын есімді ажыратып талда. Ұзын бойлы, кеудесі есіктей кең, шаш, сақалы аппақ, омырауына медалі толған, айбынды генералдың алдынан бұл қалада бір кісі көлденең өтіп пе еді? (І.Жансүгіров) Жібектей қап-қара қалың шашын әдемілеп, екі бұрым қылып өрген. (С.Сейфуллин) Нұра өзенінің көк мөлдір суы толқыған көк жібектей созылып, иреңдеп, сумаңдап ағады. (С.Сейфуллин)

3.«Гүлденген Астана» деген тақырыпқа шығарма жаз.

10. САН ЕСІМ 1.Сан есім мағыналық түрлеріне қарай қаншаға бөлінеді? Төмендегі сан есімдерді мағыналық түрлеріне қарай топтап жаз. Он, он бес, екеу; екінші, үш-үштен, он сегіздерде, жүзге тарта, елулерде, екі- үштен, тоғызыншы екілер шамасында, төрт-бестен, қырық-елудей, жиырмасыншы, бесеу, үштің екісі.

2. Сан есімнің сөйлемдегі қызметі турсшы айт және сөйлемдегі сан есімді тауып, қандай қызмет атқарып тұрғанын анықта. 13 жасар Абылайды Уәлидің бір құлы ғана сақтап қалады. (С.Мұқанов)

3.«Еліміздін ертеңі» деген тақырыпқа ойтолғау жаз және сан есімдерді тап.

11. САН ЕСІМ 1.Қазақстандағы қалалардың саны және қандай өндірістермен айналысатынына байланысты мәтін құрап, сан есімдердің астын сыз.

2.Ішінде сан есімі бар мақал-мәтелдер жазып, мағыналарына талдау жаса.

3.Сан есімдердің түрленуін мысалдар арқылы түсіндір.

12. САН ЕСІМ 1.Төмендегі мақалдан сан есімдерді тауып, мағынасына, құрамына қарай талда және мақалдың мағынасын ішінде сан есімі бар мақал-мәтелден мысал жаз. Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.

2.Үш, бес, жеті сандары неліктен киелі саналады? Осы сандарга байланысты мысап жазып, сан есімніц емлесін түсіндір. Үлгі: Үш қуат: ақыл қуат, жүрек қуат, тіл қуат.

3.«Жеті атаңды білесің бе?» деген тақырыпқа өз пікіріңді жаз.

13. ЕСІМДІК 1.Көп нүктенің орнына тиісті есімдіктерді қой және есімдіктерді қызметіне қарай талда. Әлдекімнің рақаты, …………….қызығы, сайраны үшін болар. (М.Әуезов) Енді ақбоз ат та……………… тіресіп тоқтағандай. (М.Әуезов)

2.Ішінде есімдіктері бар мақал-мәтелден мысал жазып, ішіндегі есімдіктерді түрлеріне қарай талда және мақал-мәтел мағынасына анықтама жаз.

3.«Әсем қала – Астана» деген тақырыпта шағын шығарма жаз және есімдіктерді тап.

14. ЕСІМДІК 1.Сөйлемдердегі есімдіктерді тауып, түрленуіне және қызметіне қарай талда. Өзің айтқан папаңды қаладан шығарып әкетуің керек. Міне, сені сол үшін шақырттым. (Х.Есенжанов) Тас төбеңде қайнаған күн қызуы да бұған өтпейтіндей. (Ә.Нұрпейісов) Саған жүз кісі өтті не, бір кісі өтті не?! – деді жайбарақат. (С.Жүнісов)

2.Есімдіктің сөйлемдегі қызметі туралы айт және оны мысалдармен дәлелде.

3.«Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген тақырыпқа шағын шығарма жаз және ішіндегі есімдіктерді мағыналық түрлеріне қарай талда.

15. ЕСІМДІК 1.Сөйлемдердегі есімдіктерді сөйлемдегі қызметіне қарай талда. Абай өзіме бірдеме айтпақ па екен деп те ойлады. (М.Әуезов) Құнанбай естімеген сияқты ешбір белгі бермеді. (М.Әуезов) Әркімде жалда жүретін бір шал жиені Жәмпейісті өз қолына алып еді. (М.Әуезов) Әлдеқалай жел ұшырып түсірген шөп-шалам болса, оны алып тастайды. (М.Әуезов)

2.Сұрау, өздік есімдіктерінің түрлену үлгісін жаз.

3. Қазақтың тұрмыс-тіршілігіне байланысты төмендегі сөздерді пайдалана отырып мәтін құра және есімдіктерді сыз. Жиған жүктей, тулақтай сілкіп, түйенің жабуындай, ұршықтай үйіріп, таспаша созылып, тарамыстай тартылып, біздей өткір, киізше шиыршықтап, тоқымдай жер, шалқыған шымылдықтай.

16. ЕТІСТІКТІҢ ШАҚТАРЫ 1.Осы шақ мағынасы мен жасалуына қарай нешеге бөлінеді? Мысалдар жазып, жасалу жолын түсіндір.

2.Болжалды келер шақ, мақсатты келер шақ, ауыспалы келер шақ және олардың жасалу жолын мысалдармен дәлелде. 3.Аң-құстар туралы шағын ертегі шығар және ішіндегі етістіктер қаіі шақта тұрғанын тап.

17. ЕТІСТІКТІҢ ШАҚТАРЫ 1.Етістіктің шақтарын жасайтын жұрнақтарды, жалғауларды жаз және сөйлемдерден шақтарды жасаған жұрнақ жалғауларды тап. Салтанат үнсіз сабырмен көп уақыт қызыға тыңдапты. Ең аяғында қасына еркек баласын шақырып алып, өзгеше сөздер айтыпты. (М.Әуезов) Қазір біздерді де айтатын шығар. (Ә.Сәрсенбаев)

2.Жедел өткен шақпен бұрынгы өткен шақтың айырмашылығын және жасалу

жолдарын түсіндір және мысалдармен дәлелде.

3.«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» деген тақырыпта мақал-мәтелдер туралы пікіріңді жаз.

18. ЕТІСТІКТІҢ ШАҚТАРЫ 1.Ауыспалы осы шақ пен ауыспалы келер шақты қалай ажыратамыз? Мысал келтір. 2.Мәтіннен етістіктерді тап. Біраз тынығып ап, жаңадан заулай жөнеліп едім, имек қабырғаға табанымнан тайып кеттім де, шал қалап барып құладым. Мен ғана емес бүкіл жұлдызды аспан аударылып бара жатқандай, көз алдымнан жылт-жылт етіп өте шықты. (Х.Есенжанов) 3.Төмендегі сөздерден келер шақтың түрлеріне мысалдар жазып, жасалу жолын көрсет. Қызғалдақтай үлбіреген, ботаның көзіндей, киіктің асығындай, оттай жанып, періштенін үніндей.

19. ЕТІСТІКТІҢ РАЙЛАРЫ 1.Төмендегі сөйлемдерден қалау райдыц жұрнағы мен қалау рай жасауға қатысып тұрган көмекші сөздердің астын сыз. Сайлауға келген ұлық әуелі сол сайлау жағынан бастаса игі еді. (М.Әуезов) Әлі жауап қатпаған Абайды Асылбектің сөйлеткісі келді. (М.Әуезов) Абайдың бұл ауылдан кеткісі келмеді. (М.Әуезов)

2.Мәтіннен ашық райдағы етістікті тауып, жіктік жалғауының қай жағында тұрғанын анықтаңыз. Егер бізді жұмыстан босатып, орнымызға арзанқол жаңа жұмыскер алғыңыз келсе, оныңыздан біз де қорықпаймыз. Босанамыз да кетеміз. Сондықтан жалақымызды кемітуге болмайды деген бұйрығыңызды алғанша, ертеңнен бастап жұмысқа да шықпаймыз. (Ғ.Мүсірепов)

3.«Сүйікті қалам» деген тақырыпқа өлең шығарып көр және етістіктерінің астын сыз.

20. ЕТІСТІКТІҢ РАЙЛАРЫ 1. Қалған, түскен, көрген, жарған деген етістіктерге байланысты тұрақты теңеулерді жазып шық. Үлгі: Бір жасап қалғандай, төбесінен жай түскендей, түк көрмегендей, жүрегі жарылғандай.

2.Төмендегі сөздерден ашық райға сөйлемдер құрап, жасалу жолын түсіндір. Шырт ұйқыда, етінен өтіп, күлкі ойнаған, қанат біткен, дүр сілкінді, дүние теңселді, нажағай ойнады, үн қосқан, жер жарған, тау құлатқандай.

3. Досыңа мінездеме жазып, ішіндегі етістіктердің астын сыз. 21. ЕСІМШЕ 1.Мақалдардағы көп нүктенің орнына тиісті қосымшаларды қой, қандай қосымшалар екенін түсіндір және ішінде есімшелері бар мақал-мәтел жаз. Үлкенді сыйласаң – қадірлі бол… , Ердің тозғанын Кішіні сыйласаң – құрметті бол… . Иесі білмес – ат біл… . Ағайынның азғанын