Дарынды және талантты балалардың ерекшеліктері баяндамасы

Қ.Күлетов атындағы №92 орта мектеп КММ

(өзіндік жұмыс)

Орындаған: Қабылбаева Кенішкүл Бағдатқызы

2021 жыл

Дарынды және талантты балалардың психологиялық – педагогикалық ерекшеліктері

Қоғам үнемі даму үстінде.Осы қоғамда өмір сүріп жатқан адамдардың даму деңгейі мен тыныс- тіршілігі әр алуан. Бүгінгі күннің өзекті мәселесі саналады да, салауатты ұрпақ тәрбиесі.Қазақта «адам ұрпағымен мың жасайды» дейді. Ұрпақ жалғастығы нәтижесінде, адамзат өмірінде түрлі өзгерістер болып, өз қажетіне керегін алып, дамудың биік шыңдарына жетуде.

Өмірге келген әрбір нәрестенің алғашқы тәрбиесі ата-анадан өрбісе, бұдан кейінгі тәрбиенің өзегі ұстаз міндеті.Дұрыс бапталған ағаштың өсе келе жақсы жеміс беретіні секілді,сапалы тәрбие алған ұрпақтан ел болашағын алға апаратын нағыз ұлтжанды патриот пайда болады. Осы жерден біздің мақаламыздың өзектілігі шығады.Яғни, ұстаздың немесе тәрбие берушінің негізгі міндеті- келешек ұрпақ бойындағы ерекше дара қасиетті байқауы.Екінші мақсаты- осы қасиетін дер кезінде аша білуге ықпалы.

Қазақстан Республикасының президенті Н.Назарбаев: «Біздің жас мемлекетіміз өсіп жетіліп, кемелденеді, біздің балаларымыз Бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді.Олар өз ұрпағының өресі биік, денсаулығы мықты өкілдері болады» дейді.Елбасымыз қазақ елінің азаматтары Орталық Азия барысына айналады, дамушы елдерге үлгі болады,дамыған елдер қатарына қосылып, Әлемдік биік дәрежеге жетеміз деп асқақ сезіммен алға тартып, үлкен сенім білдіреді.

Ал пайғамбарымыз Мұхаммед ғ.с «Оқымысты адамдар- Алла тағаланың алдындағы сенімді жандар.Білім үйрену ғибадаттан да артық және ол діннің де тірегі дегенді бұдан он төрт ғасыр бұрын айтып кеткен.Бұдан шығатын тұжырым: барлық кезеңде, әрқилы уақытта баланың ерекше қабілетін байқап,анықтауда Алла тағаланың сенімді адамдарының сіңірер еңбегі зор.Білім үйретуде ел үмітін ақтауға барлық күш жігерімізді,жауапкершілігімізді жұмылдырып, дарынды балаларды тәрбиелеп шығаруымыз қажет.Енді мақаламыздың мақсатына оралып,осы мәселелерді Жан-жақты талқыласақ.Дарындылық дегеніміз не,және ол кішкентай нәрестеде қалай байқалады?Әлбетте, дарындылықтың тұқым қуалайтындығы, ұрпақтан ұрпаққа берілетіндігі даусыз.Ғылым бұны дәлелдеп те берді.Дарынды балалардың ерте сөйлеуі мен абстрактылы ойлауға негізделген есте сақтауы жақсы жетілген.Олар топтастыру қабілеті, мәлімет пен тәжірибені категориялауда алынған білімді кең көлемде қолдану ерекшелігімен байқалады.Олардың топтастыру шешеімге бейімділігі, дарынды балалардың сүйікті ісі- коллекция жинау мен қайта жасау үлкен қуаныш сезімін әкеледі,бірақ әсемдеу, тәртіппен жинау олар үшін мақсат болып табылмайды.

Дарынды балалардың ата-аналарын ойландыратын мәселенің бірі- мектептегі оқу кезінде кездесетін қйындықтар.Бұл қиындықтар дарынды бала туралы қоғамда қалыптасқан түсінікке байланысты.Өиткені, «орта» қабілетті бала мектепте мақталады да, «ақылды» балаға сенімсіздік жасалады.Оның қабілеті көп жағадайда ескерілмейді.Соның салдарынан дарынды балалар ерекшеленбеуге, көзге түспеуге тырысады.Ортаның осындай ықпалының нәтижесінде дарынды бала өз қабілетін танып, дұрыс бағалай алмайды.Сөйтіп, өз деңгейінде дамып детілмей, шектеледі.

Бұл жерде дарынды балаларды таңдап,олардың бойындағы ерекше қасиетті бағалап,өмірде дұрыс бағдар Бере білуіміз қажет.Дарынды балалар білуге құштар. «Мынау қалай құрылған?, неге бұлай болады?,егер жағдайды өзгертсе қалай қайтеді?» деген сұрақтарға жауап іздейді.Қоршаған ортаны белсенді түрде зерттейді.Дарынды бала өз әрекетін шектеуді ұнатпайды.

Эмоциональды даму ерекшеліктері.Дарынды баланың эмоцинальды сферасының негізгі ерекшеліктерінің бірін көптеген зерттеушілер жоғарылатылған деп санайды.Дарын иесі бірнеше құбылыстарды Жан-жақты қарауға қабілетті болып келеді.Ғылыми зерттеулерге қарағанда дарынды, таланты балалардың миының биохимиялық, электрлік белсенділігі жоғары келеді.Дарындылар кішкентайынан-ақ себеп салдарға көңіл аударып, соған сәйкес қорытынды жасап отырады.Кез-келген жүйенің балама моделін жасауды ұнатады.Олар жинақталған білімін, тәжірибесін кең пайдалана біледі, хабарларды жүйелеп,бөліп талдайды.Кейбір балаларда математикалық қабілет, кейбірінде ой жұмысын талап ететін ойындарға,көпшілігінде оқу қабілеті басым келеді.

Дарындыларда адалдық сезімі күшті жетіледі.Шындықты, турашылдықты қостайды .Қоғамдағы теңсіздікті бірден сезінеді.Қиялы бай,әрі анық келеді.Дарынды балалардың шамалары жетпейтін мәселелерді шешуге талпынуы, олардың даму тұрғысынан пайдалы.

Мектепке дейінгі кезеңде дарынды балалар-жағдайлар мен құбылыстарды менің түсінігім ғана деп танитын эгоцентристер.Бала қандай ақылды болса да,оның мұндай әрекеті қалыпты жағдай болып саналады.Даму деңгейіне қарай бала мәліметтерді түсініп,ойлауға қабілетті.Ғалымдар мұны- матетаным деп атайды.Ол өзінің заттар мен құбылыстарды қабылдауын басқалардың қабылдауына ұқсас деп түсінеді.Дарынды балалардың қабілеттілігіне ортаның тигізетін әсері жан-жақты.Ал, талантқа талдау жасасақ, дарындылықтың жоғары деңгейі; ол қызмет өнімін алуға рұқсат етеді.Данышпандық- бұл дарындылықтың жоғары деңгейі.Қызметтің белгілі бір сферасын принцепиальды ілгері жылжуды жүзеге асырады.Дарынды оқушы тұлғаның 4 негізгі аспектілерімен өзара байланыса сипатталады.Олар:

Интеллект (зияттылық)

Шығармашылық (креактивтілік)

Мотивация.

Тұлғаның әлеуметтік бейімділігі

Сонымен, дарынды бала өз талантын түрліше сезінеді.Отбасында іні,бауырларымен ойнағанда өз ерекшелігін сезінсе,мектепте құрдастарымен өзін салыстыру арқылы байқайды.Баланың таным процестері қабылдауы мен тәжірибесіне байланысты.Бала қоршаған ортаны зерттеу барысында, нақты нені жасай алатынын, нені істей алмайтынын біледі.Ал, айналадағы адамдар оның істеген ісін түрлі жолмен бағалайды.Бұл кезеңде ол өзін қоршаған адамдардың, ата-анасының өзіне көңіл аударғанын ұнатады.Ата-ана үшін баласының әрекетін бақылап,бағыттап, оқыту көп қиындық жасамайды. Психологтардың зерттеуі бойынша интеллект жас өскен сайын өспейді, толыса түседі.

Балалардың әр түрлі жас кезеңіндегі ақыл-ой мүмкіндігін түсіну үшін, қазіргі кезеңдегі деңгейдің өзгеруі мен жоғарыда келтірілген жастық сезімталдығының бағытталуын зерттеу өте маңызды.Қорыта келе айтарымыз, дарындылықтың дамуына маңызды әсер ететін теориялық нәтижелерден мынадай анықтама шығады: «дарындылық» -бұл интегралды тұлғалық білім, интеллектуалдық жоғары сатысымен, шығармашылық потенциалмен сипатталады.Бұл тұлғаның қабілеттілігі мен өз бейнелігінің бірігуін анықтайды.Белгілі бір қызмет саласында ерекше табысқа жетуге мүмкіндік туғызады.

Дарынды адамдар туралы айтылған сөздер, ойлар ширек ғасырлардан өте айтылып келеді. Антикалық дәуірде осы дарынды адамдар туралы, яғни ІХХ ғасырда ғылыми трактаттарда «данышпан» және «дарынды» деген түсінік қалыптасты.

Антикалық дәуірде дарындылықты кейбір философтар – «құдайдың тартуы» деп түсінген. Олардың қатарына Платон, Сенека, Демокрит жатады. Антикалық философтардың ойынша дарынды адам – ақиқат білімге ие деп түсінген.

Орта ғасырларда «дарындылық» құдайдың сыйы деп түсінген. Сондықтан дарындылық бар немесе жоқ деп түсінгендіктен оны ешкім зерттемеген.

Дарындылық құбылысына Қайта өркендеу дәуірінде (ғылым мен білімнің) қызығушылық таныта бастаған. Бұл кездейсоқтық емес. Қайта өркендеу дәуірі әлемге Леонардо да Винчи, Микеланджело Буонаротти, Мишель Монтень, Николай Коперник, Николо Макиавелли, Данте Алигьери, Вильям Шекспир және т.б тектес ұлы ғұламалардың, ерекше дарын иелерінің тууына алып келгендіктен, көптеген философтарда сұрақ туындады: «Данышпан және дарындылық дегеніміз не?». Бірақ бұл сұраққа ортақ пікір болмады.

ХІХ және ХХ ғасырларда дарындылық тұжырымдамалары пайда бола бастады. Көрнекті ағылшын оқымыстысы Френсис Гальтон ең бірінші рет «Данышпандықтың тұқымқуалаушылығы және оның заңы мен салдары» атты кітабында дарындылық тұқұым қуалаушылықтың факторын эксперименталды…